Xây dựng đô thị di sản Ninh Bình: Phát triển bền vững gắn với quốc phòng, an ninh

Ninh Bình - tiềm năng và lợi thế đặc biệt của vùng đất Cố đô

Nhắc đến Ninh Bình, người ta nhớ ngay đến hình ảnh núi non hùng vĩ, sông nước hữu tình và những giá trị lịch sử gắn liền với khởi đầu của quốc gia Đại Cồ Việt. Đây không chỉ là vùng đất “địa linh nhân kiệt” mà còn là địa bàn chiến lược quan trọng trong thế trận quốc phòng toàn dân. Sau sáp nhập, tỉnh Ninh Bình mới có tổng diện tích tự nhiên khoảng 3.942,61km², quy mô dân số hơn 4,4 triệu người, trở thành một trong những tỉnh có quy mô lớn nhất cả nước, tạo ra không gian phát triển rộng lớn hơn, đủ sức vươn tầm khu vực và quốc tế.

Về tiềm năng, Ninh Bình sở hữu Quần thể danh thắng Tràng An - Di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới đầu tiên của Việt Nam được UNESCO công nhận, cùng với hàng loạt danh thắng nổi tiếng như Tam Cốc - Bích Động, Vườn quốc gia Cúc Phương, đặc biệt là Cố đô Hoa Lư - nơi ghi dấu bước ngoặt lịch sử lập quốc, nhà thờ đá Phát Diệm - “kinh đô Công giáo” Việt Nam, chùa Bái Đính - trung tâm Phật giáo lớn trong khu vực cùng hàng trăm di tích quốc gia đặc biệt và di sản phi vật thể gắn với truyền thống văn hóa, tín ngưỡng. Chính những giá trị này là “cốt hồn” để Ninh Bình quy hoạch đô thị theo mô hình đô thị di sản, một hướng đi phát triển bền vững, vừa bảo tồn, tôn vinh, vừa khai thác, phát huy hiệu quả giá trị lịch sử, văn hóa của địa phương trong phát triển du lịch, dịch vụ, công nghiệp văn hóa. Bên cạnh đó, Ninh Bình còn có lợi thế phát triển ngành công nghiệp và nông nghiệp. Các khu công nghiệp Gián Khẩu, Khánh Phú, Tam Điệp… thu hút nhiều dự án lớn, trong khi nông nghiệp đang chuyển hướng sang sản xuất hàng hóa tập trung, ứng dụng công nghệ cao. Sự đa dạng về thế mạnh này giúp Ninh Bình có cơ sở để phát triển kinh tế toàn diện, gắn kết các lĩnh vực.

Đô thị di sản - con đường phát triển khác biệt

Trong xu hướng đô thị hóa mạnh mẽ trên cả nước, nhiều địa phương chọn xây dựng đô thị công nghiệp, đô thị cảng hoặc đô thị dịch vụ. Tuy nhiên, Ninh Bình lại có một lựa chọn riêng: xây dựng đô thị di sản.

Khái niệm “đô thị di sản” không đơn thuần chỉ là giữ lại những giá trị cũ giữa lòng đô thị mới. Đó còn là mô hình phát triển trong đó yếu tố di sản lịch sử, văn hóa, cảnh quan trở thành nền tảng cho sự phát triển kinh tế - xã hội. Nói cách khác, thay vì hiện đại hóa bằng mọi giá, đô thị di sản tìm cách dung hòa giữa quá khứ và hiện tại, giữa bảo tồn và phát triển.

Ninh Bình hội tụ đầy đủ điều kiện để trở thành hình mẫu cho mô hình này. Quần thể Tràng An trải dài trên diện tích hàng nghìn héc-ta với núi đá vôi, hang động, sông ngòi chằng chịt, vừa mang giá trị địa chất, sinh thái, vừa gắn với dấu tích cư trú của người Việt cổ từ hàng chục nghìn năm trước. Cố đô Hoa Lư là minh chứng cho thời kỳ dựng nước đầu tiên của dân tộc. Các làng nghề truyền thống, như làng nghề thêu ren Văn Lâm, làng cói Kim Sơn… lại là nét văn hóa đặc trưng gắn với đời sống cư dân. Phát triển đô thị di sản giúp Ninh Bình giữ được “linh hồn” văn hóa, đồng thời tạo ra bản sắc riêng biệt so với các đô thị khác. Du khách không chỉ đến để ngắm cảnh mà còn được trải nghiệm, học hỏi, tìm hiểu lịch sử, văn hóa. Điều này tạo lợi thế cạnh tranh dài hạn cho Ninh Bình trên bản đồ du lịch quốc tế. Đặc biệt, khi đô thị di sản được xây dựng theo hướng xanh, thông minh và bền vững, người dân sẽ có cơ hội sống trong môi trường hài hòa, chất lượng cao, đồng thời trở thành chủ thể trong việc bảo tồn và phát triển di sản.

Bên cạnh đó, định hướng phát triển của tỉnh Ninh Bình thể hiện rõ tầm nhìn chiến lược trong phát triển đô thị di sản. Việc quy hoạch đô thị gắn với bảo tồn di sản, phát triển du lịch sinh thái, du lịch tâm linh và du lịch trải nghiệm đã tạo ra mô hình phát triển hài hòa giữa truyền thống và hiện đại. Chính quyền địa phương luôn chú trọng đầu tư hạ tầng, cải thiện chất lượng dịch vụ, đồng thời ban hành các cơ chế, chính sách khuyến khích bảo tồn và khai thác di sản một cách bền vững. Ngoài ra, sự đồng thuận của cộng đồng là yếu tố then chốt trong phát triển đô thị di sản. Người dân Ninh Bình ngày càng nhận thức rõ giá trị di sản, tích cực tham gia vào công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản, văn hóa truyền thống, từ đó tạo nên sức mạnh nội sinh thúc đẩy phát triển đô thị di sản.

Điểm nổi bật trong chiến lược phát triển đô thị di sản tại Ninh Bình là luôn gắn liền với nhiệm vụ củng cố quốc phòng, an ninh. Bảo đảm quốc phòng, an ninh là điều kiện tiên quyết để phát triển đô thị di sản một cách hiệu quả. Không gian di sản chỉ có thể được bảo tồn và phát huy giá trị trong môi trường ổn định, an toàn. Nếu an ninh bị đe dọa, các hoạt động bảo tồn, trùng tu, khai thác di sản sẽ bị gián đoạn, thậm chí bị phá hoại. Việc kiểm soát chặt chẽ các hoạt động xây dựng, đầu tư trong khu vực di sản nhằm ngăn chặn nguy cơ xâm phạm, biến dạng không gian văn hóa của di sản là một phần đáng quan tâm trong công tác bảo vệ an ninh văn hóa. Ngoài ra, trong bối cảnh toàn cầu hóa, các đô thị di sản dễ trở thành mục tiêu của các hoạt động tuyền truyền sai lệch, xâm nhập văn hóa, nếu không có sự bảo vệ vững chắc từ hệ thống quốc phòng, an ninh.

Với vị trí nằm ở cửa ngõ phía Nam đồng bằng sông Hồng, Ninh Bình từ lâu đã được coi là “phên dậu” bảo vệ Thăng Long - Hà Nội và vùng châu thổ Bắc Bộ. Ngày nay, trong bối cảnh mới, Ninh Bình tiếp tục giữ vai trò trọng yếu trong thế trận phòng thủ khu vực và quốc gia. Phát triển đô thị di sản không chỉ mang ý nghĩa kinh tế mà còn góp phần xây dựng hạ tầng chiến lược, từ giao thông, logistics đến viễn thông, y tế, giáo dục… Những hạ tầng này vừa phục vụ phát triển du lịch - dịch vụ, vừa tăng cường năng lực bảo đảm hậu cần, cơ động và ứng phó trước các tình huống quốc phòng, an ninh. Một khía cạnh quan trọng khác là “thế trận lòng dân”. Khi người dân được hưởng lợi trực tiếp từ phát triển kinh tế du lịch, đời sống được nâng cao, họ càng gắn bó với quê hương, đồng thời nâng cao ý thức trách nhiệm trong giữ gìn an ninh, trật tự. Đây chính là cơ sở quan trọng để củng cố nền quốc phòng toàn dân và thế trận an ninh nhân dân. Bên cạnh đó, thông qua các hoạt động bảo tồn, giáo dục di sản, thế hệ trẻ được bồi đắp lòng tự hào dân tộc, ý thức bảo vệ Tổ quốc, quê hương. Những giá trị văn hóa - lịch sử trở thành “sức mạnh mềm” để Ninh Bình không chỉ thu hút du khách trong nước, quốc tế, mà còn xây dựng được tinh thần tự cường trong cộng đồng dân cư trên địa bàn.

Thực tiễn phát triển đô thị di sản gắn với bảo đảm quốc phòng, an ninh

Những năm gần đây, Ninh Bình đạt được nhiều kết quả tích cực trong việc phát triển đô thị theo hướng bền vững, bảo tồn di sản gắn với bảo đảm quốc phòng, an ninh. Công tác quốc phòng, an ninh luôn được đặt trong mối quan hệ hữu cơ với phát triển đô thị. Tỉnh ủy, Ủy ban nhân dân tỉnh Ninh Bình đã chỉ đạo các cấp, các ngành tích cực triển khai các giải pháp bảo vệ an ninh chính trị, trật tự, an toàn xã hội, đặc biệt tại các khu vực trọng yếu về du lịch di sản. Lực lượng công an địa phương phối hợp chặt chẽ với chính quyền địa phương cơ sở trong việc tuần tra, kiểm soát, xử lý các hành vi vi phạm pháp luật, bảo đảm môi trường an toàn cho người dân và du khách.

Bên cạnh đó, công tác bảo tồn di sản được thực hiện có hiệu quả thông qua Quy chế quản lý kiến trúc cảnh quan vùng di sản Tràng An, kiểm soát nghiêm ngặt hoạt động xây dựng trong vùng lõi và vùng đệm di sản; đồng thời, triển khai Đề án bảo tồn và phát huy giá trị di sản Tràng An gắn với phát triển du lịch bền vững giai đoạn 2025 - 2030. Các mô hình du lịch cộng đồng ở Ninh Hải, Trường Yên, Gia Sinh, Kim Sơn… vừa tạo sinh kế cho người dân, vừa góp phần củng cố “thế trận lòng dân”, nhân tố then chốt trong bảo đảm quốc phòng, an ninh.

Đặc biệt, tỉnh đã chú trọng phát triển kết cấu hạ tầng lưỡng dụng, phục vụ đồng thời cho mục tiêu kinh tế, dân sinh và quốc phòng, nhất là các tuyến giao thông chiến lược kết nối vùng, như quốc lộ 1A, cao tốc Bắc - Nam, đường thủy trên sông Hoàng Long..., không chỉ phục vụ phát triển kinh tế mà còn đóng vai trò chiến lược trong bảo đảm cơ động lực lượng, ứng phó với các tình huống quốc phòng, an ninh. Việc quy hoạch các khu dân cư, khu du lịch, khu công nghiệp đều được lồng ghép yếu tố quốc phòng, an ninh, bảo đảm khả năng huy động lực lượng và phương tiện khi cần thiết, đồng thời nâng cao năng lực cơ động trong thế trận phòng thủ.

Ngoài ra, công tác giáo dục quốc phòng, an ninh cho nhân dân, đặc biệt là cộng đồng dân cư sống trong vùng di sản ngày càng được chú trọng. Các chương trình tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật, nâng cao nhận thức về bảo vệ di sản gắn với giữ gìn an ninh trật tự được triển khai thường xuyên, góp phần xây dựng thế trận quốc phòng toàn dân, thế trận an ninh nhân dân vững chắc. Người dân không chỉ là chủ thể bảo tồn di sản mà còn là lực lượng nòng cốt trong việc phát hiện, ngăn chặn các hành vi xâm phạm an ninh, trật tự.

Một số nhóm giải pháp

Để tiếp tục phát huy hiệu quả mô hình phát triển đô thị di sản gắn với bảo đảm quốc phòng, an ninh, tỉnh Ninh Bình cần triển khai đồng bộ, có hiệu quả các nhóm giải pháp mang tính chiến lược, toàn diện, bền vững:

Một là, nhóm giải pháp về quy hoạch, quản lý và phát triển không gian đô thị di sản

Trước hết, cần tiếp tục hoàn thiện quy hoạch phát triển đô thị trên cơ sở tôn trọng giá trị di sản và bản sắc văn hóa đặc trưng của Ninh Bình. Việc xây dựng và điều chỉnh quy hoạch cần được thực hiện theo hướng “tăng trưởng xanh”, gắn kết hài hòa giữa phát triển du lịch - dịch vụ - công nghiệp sạch với bảo tồn môi trường sinh thái, cảnh quan và không gian văn hóa. Cùng với đó, tăng cường quản lý trật tự xây dựng, bảo đảm phát triển đô thị đồng bộ, không phá vỡ cảnh quan và cấu trúc không gian di sản. Các khu đô thị mới cần tuân thủ nghiêm ngặt quy hoạch được phê duyệt, đồng thời gắn kết chặt chẽ với các khu vực bảo tồn, khu dân cư truyền thống, tạo sự chuyển tiếp hài hòa giữa “cũ” và “mới”.

Hai là, nhóm giải pháp về phát triển kinh tế - xã hội gắn với bảo tồn di sản

Ninh Bình cần tiếp tục phát huy thế mạnh của mô hình “kinh tế di sản”, lấy bảo tồn và khai thác hợp lý giá trị di sản làm động lực phát triển. Trong đó, phát triển du lịch văn hóa - sinh thái - tâm linh cần được định hướng theo hướng chuyên nghiệp, bền vững, ứng dụng mạnh mẽ chuyển đổi số, nâng cao chất lượng dịch vụ, thu hút du khách có giá trị chi tiêu cao.

Đồng thời, khuyến khích phát triển các ngành, nghề truyền thống, làng nghề thủ công gắn với sản phẩm OCOP, tạo sinh kế cho người dân vùng di sản. Cần có cơ chế hỗ trợ, ưu đãi cho doanh nghiệp đầu tư vào các dự án xanh, thân thiện môi trường; khuyến khích mô hình hợp tác công - tư trong bảo tồn và phát huy di sản, nhất là trong hạ tầng du lịch, giao thông kết nối và truyền thông quảng bá hình ảnh Ninh Bình là điểm đến an toàn, thân thiện, hấp dẫn.

Ba là, nhóm giải pháp về bảo đảm quốc phòng, an ninh trong phát triển đô thị

Phát triển đô thị gắn với bảo đảm quốc phòng, an ninh là yêu cầu xuyên suốt trong chiến lược phát triển của tỉnh. Ninh Bình cần tiếp tục thực hiện hiệu quả quy hoạch khu vực phòng thủ, gắn kết chặt chẽ giữa phát triển không gian kinh tế - xã hội với thế trận quốc phòng toàn dân và an ninh nhân dân vững chắc.

Công tác quy hoạch đô thị phải lồng ghép yếu tố quốc phòng ngay từ đầu; bảo đảm hệ thống hạ tầng chiến lược (giao thông, thông tin, điện lực, nước sạch…) có tính lưỡng dụng cao, phục vụ tốt cả phát triển dân sinh và nhiệm vụ quốc phòng khi cần thiết. Bên cạnh đó, tăng cường tuyên truyền, giáo dục quốc phòng, an ninh cho cán bộ, đảng viên và nhân dân, nâng cao nhận thức về mối quan hệ gắn bó giữa bảo tồn di sản, phát triển đô thị và giữ vững độc lập, chủ quyền, trật tự xã hội.

Bốn là, nhóm giải pháp về quản trị, nguồn nhân lực và chuyển đổi số

Hiệu quả của mô hình đô thị di sản phụ thuộc lớn vào năng lực quản trị đô thị và chất lượng nguồn nhân lực. Ninh Bình cần đẩy mạnh xây dựng chính quyền đô thị thông minh, hiện đại, minh bạch; ứng dụng công nghệ số trong quản lý quy hoạch, môi trường, du lịch, an ninh trật tự và dịch vụ công. Việc phát triển đô thị thông minh không chỉ nâng cao hiệu quả điều hành mà còn góp phần đảm bảo an ninh, an toàn cho người dân và du khách. Đồng thời, chú trọng đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ quản lý, chuyên gia, hướng dẫn viên, lao động trong lĩnh vực du lịch - dịch vụ có trình độ, kỹ năng và hiểu biết sâu sắc về giá trị di sản. Đây chính là nguồn lực trực tiếp góp phần lan tỏa giá trị văn hóa, nâng cao hình ảnh đô thị Ninh Bình trong tiến trình hội nhập quốc tế.

Năm là, nhóm giải pháp về hợp tác, truyền thông và huy động nguồn lực xã hội

Để các giải pháp mang tính chiến lược đi vào cuộc sống, Ninh Bình cần đẩy mạnh hợp tác với các bộ, ngành Trung ương, các tỉnh, thành phố và các tổ chức quốc tế trong quy hoạch, quản lý, bảo tồn và phát triển đô thị di sản. Cần tăng cường quảng bá hình ảnh Ninh Bình trên các nền tảng truyền thông số, tổ chức các sự kiện văn hóa - du lịch mang tầm quốc gia và quốc tế, tạo “sức lan tỏa mềm” trong cộng đồng. Huy động đa dạng nguồn lực xã hội cho đầu tư phát triển đô thị di sản, trong đó ưu tiên hình thức đối tác công - tư (PPP), xã hội hóa công tác bảo tồn và phát triển du lịch./.