Quan hệ U-dơ-bê-ki-xtan - EU: Lịch sử sang trang

TCCSĐT - Với thỏa thuận mở rộng hợp tác với Tổ chức Hiệp ước Bắc đại Tây Dương (NATO) và Biên bản ghi nhớ hợp tác trong lĩnh vực năng lượng với Liên minh châu Âu (EU) được ký nhân chuyến thăm chính thức Brúc-xen ngày 24-1 của Tổng thống U-dơ-bê-ki-xtan I-xlam Ca-mi-rốp (Islam Camirov) đã đánh dấu bước ngoặt mới trong quan hệ giữa Ta-xken và phương Tây. Đây là chuyến thăm châu Âu đầu tiên của ông I. Ca-mi-rốp kể từ năm 2005, thời điểm phương Tây áp đặt lệnh trừng phạt đối với U-dơ-bê-ki-xtan.

Mối quan hệ giữa U-dơ-bê-ki-xtan đã bị đóng băng sau vụ bạo loạn do phe đối lập gây ra tại thành phố An-đi-gian (Andijan) hồi năm 2005 khiến hơn 300 người thiệt mạng. Mỹ và các nước phương Tây đã lớn tiếng vu cáo Ta-xken đàn áp phe đối lập và đòi tiến hành một cuộc điều tra độc lập. Tất nhiên, Tổng thống I. Ca-mi-rốp không đồng ý vì đây là công việc nội bộ của nước này. “Cay cú” do yêu cầu bị khước từ nên Mỹ và các nước phương Tây đã áp lệnh trừng phạt đối với Ta-xken. Tuy nhiên, sau 5 năm tính toán “thiệt hơn” nên đến cuối năm 2009 EU đã chính thức dỡ bỏ hoàn toàn các lệnh trừng phạt phi lý nói trên, mở đường để hai bên bình thường hóa quan hệ. Giới phân tích cho rằng việc phương Tây chủ động nối lại quan hệ hợp tác với U-dơ-bê-ki-xtan, nước có trữ lượng dầu khí dồi dào và vị trí địa chiến lược rất quan trọng tại Trung Á là một quyết định rất sáng suốt. Đặc biệt, trong bối cảnh EU đang “khát khao” đa dạng hóa nguồn cung năng lượng để giảm bớt sự phụ thuộc vào Nga, trong khi đó, lực lượng liên quân đang sa lầy tại Áp-ga-ni-xtan.

Dự án đường ống Na-búc-co dẫn khí đốt từ Trung Đông và Trung Á sang Tây Âu, không đi qua Nga của EU được Mỹ ủng hộ đang có nguy cơ phá sản vì thiếu nguồn cung. Chuyên gia Trung tâm nghiên cứu Trung Á Xtan-ni-xláp Prít-trin (Stanislav Prittrin) cho rằng nếu không nhận được cái “gật đầu” từ Ta-xken thì nguồn cung khí đốt cho đường ống Na-búc-co sẽ không đủ vì có sự cạnh tranh gay gắt từ phía các nước I-ran, Trung Quốc và Nga. U-dơ-bê-ki-xtan có tiềm năng to lớn về năng lượng với trữ lượng dầu khí khoảng 594 triệu thùng, 171 mỏ khí và dầu phát hiện trên toàn lãnh thổ.

Như vậy, với Biên bản ghi nhớ về hợp tác trong lĩnh vực năng lượng vừa được ký kết dưới sự chứng kiến của Tổng thống Ca-mi-rốp và Chủ tịch Ủy ban châu Âu (EC) Giô-dê Ma-nu-en (Jose Manuel Barroso) đã tiếp thêm hy vọng dự án Na-búc-co sẽ không bị “chết yểu”. Trong khi đó, đối với NATO việc đạt được thỏa thuận mở rộng hợp tác với Ta-xken đã giúp Brúc-xen thở phào nhẹ nhõm. NATO đang rất cần sự hợp tác của U-dơ-bê-ki-xtan, nước có vị trí địa chiến lược quan trọng ở Trung Á, trong việc tạo ra “hậu phương” vững chắc (bao gồm cả việc thiết lập các căn cứ quân sự) để tiếp tế cho lực lượng liên quân đang sa lầy tại Áp-ga-ni-xtan. Điều này càng có ý nghĩa hơn trong bối cảnh mối quan hệ giữa Brúc-xen và một số nước Trung Á chưa thật sự “xuôi chèo mát mái”.

“Có đi có lại, mới toại lòng nhau”, U-dơ-bê-ki-xtan hiểu hơn ai hết giá trị của mình nên sẽ không để cho phương Tây lợi dụng. Để nhận được sự hợp tác của Ta-xken trong lĩnh vực mà Mỹ và các nước phương Tây đang nóng lòng mong đợi thì họ phải có những nhượng bộ về kinh tế, tăng viện trợ và đầu tư để U-dơ-bê-ki-xtan có đủ nguồn lực đẩy mạnh cải cách kinh tế và nâng cao đời sống người dân. Tất cả điều này đã được ra cân đo, đong đếm trong chuyến thăm Brúc-xen lần này của Tổng thống I. Ca-mi-rốp.

Tuy nhiên, giới phân tích nhận định chính sách của Mỹ và phương Tây đối với khu vực Trung Á đã có sự thay đổi mang tính bước ngoặt./.