Phát triển nguồn nhân lực có “kỹ năng xanh” ở Việt Nam

Chuyển đổi công bằng thúc đẩy quá trình phát triển các nền kinh tế bền vững về môi trường theo hướng bao trùm, thông qua việc tạo ra các cơ hội việc làm thỏa đáng, giảm bất bình đẳng và bảo đảm “không ai bị bỏ lại phía sau”. Quá trình này cần được thực hiện trên cơ sở đối thoại xã hội hiệu quả, tôn trọng các nguyên tắc và quyền cơ bản trong lao động, đồng thời phù hợp với các tiêu chuẩn lao động quốc tế. Chuyển đổi công bằng cũng hướng tới việc tối đa hóa các cơ hội kinh tế và xã hội từ các hành động thích ứng với biến đổi khí hậu, đồng thời giảm thiểu và quản lý thận trọng các thách thức phát sinh trong quá trình chuyển đổi.

Trong quá trình đó, sự chuyển dịch sang mô hình kinh tế xanh và phát thải các-bon thấp không chỉ tạo ra các ngành nghề mới và cơ hội việc làm xanh, mà còn đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với chất lượng nguồn nhân lực, nhất là “kỹ năng xanh” của người lao động. Vì vậy, thị trường lao động cần một lực lượng lao động có khả năng thích ứng với các công nghệ mới, các mô hình sản xuất bền vững và những thay đổi nhanh chóng của nền kinh tế xanh.

“Kỹ năng xanh” là những kiến thức, kỹ năng, giá trị và thái độ cần thiết giúp con người sống, làm việc và phát triển theo hướng bền vững, đồng thời sử dụng hiệu quả tài nguyên. “Kỹ năng xanh” không chỉ giới hạn trong các lĩnh vực năng lượng tái tạo hay công nghệ môi trường, mà còn bao gồm các kỹ năng quản lý, đổi mới sáng tạo, sử dụng hiệu quả tài nguyên và hành vi lao động thân thiện với môi trường trong nhiều ngành, lĩnh vực của nền kinh tế.

Vai trò của nguồn lực có “kỹ năng xanh” trong thúc đẩy tăng trưởng xanh và phát triển bền vững

Trong bối cảnh các quốc gia đang đẩy mạnh chuyển đổi sang mô hình tăng trưởng xanh và phát triển bền vững, nguồn nhân lực có “kỹ năng xanh” ngày càng giữ vai trò quan trọng đối với sự phát triển của nền kinh tế.

Thứ nhất, nguồn nhân lực có “kỹ năng xanh” là lực lượng trực tiếp tham gia vào quá trình hình thành và phát triển các ngành kinh tế xanh, góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế theo hướng bền vững, giảm phát thải và sử dụng hiệu quả tài nguyên. Việc phát triển các lĩnh vực, như năng lượng tái tạo, kinh tế tuần hoàn, sản xuất sạch hơn hay công nghệ tiết kiệm năng lượng đều đòi hỏi lực lượng lao động có kiến thức, kỹ năng và năng lực chuyên môn phù hợp.

Thứ hai, nguồn nhân lực có “kỹ năng xanh” là yếu tố quan trọng thúc đẩy quá trình chuyển đổi năng lượng. Sự phát triển của các nguồn năng lượng tái tạo, như điện gió, điện mặt trời, sinh khối cùng với việc ứng dụng các công nghệ tiết kiệm và sử dụng hiệu quả năng lượng đòi hỏi đội ngũ lao động có trình độ chuyên môn và kỹ năng phù hợp để tham gia vào các hoạt động nghiên cứu, thiết kế, triển khai, vận hành và quản lý hệ thống năng lượng sạch. Do đó, phát triển lực lượng lao động có “kỹ năng xanh” là điều kiện quan trọng để bảo đảm quá trình chuyển đổi năng lượng diễn ra hiệu quả, an toàn và bền vững.

Thứ ba, phát triển “kỹ năng xanh” góp phần bảo đảm quá trình chuyển đổi kinh tế theo hướng công bằng và bao trùm. Khi được trang bị các kỹ năng phù hợp, người lao động có khả năng thích ứng tốt hơn với sự thay đổi của thị trường lao động, mở rộng cơ hội tiếp cận việc làm xanh và giảm thiểu rủi ro thất nghiệp trong quá trình chuyển đổi kinh tế. Qua đó, góp phần bảo đảm sinh kế cho người lao động, đồng thời thúc đẩy quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế xanh theo hướng bao trùm, “không để ai bị bỏ lại phía sau”.

Việc phát triển nguồn nhân lực có “kỹ năng xanh” là nền tảng quan trọng để thúc đẩy tăng trưởng xanh, chuyển đổi năng lượng và thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững. Vì vậy, việc chú trọng đào tạo và phát triển “kỹ năng xanh” cho lực lượng lao động cần được xác định là một trong những nhiệm vụ trọng tâm trong chiến lược phát triển nguồn nhân lực của các quốc gia hiện nay.

Xanh hóa nền kinh tế đang trở thành xu hướng phát triển chủ đạo của nhiều quốc gia trong bối cảnh toàn cầu tăng cường ứng phó với biến đổi khí hậu và hướng tới phát triển bền vững. Dự báo đến năm 2030, quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế xanh có thể tạo ra khoảng 25 triệu việc làm mới, đồng thời làm mất khoảng 6 triệu việc làm trong các ngành thâm dụng tài nguyên và phát thải cao.

Cùng với sự thay đổi của cơ cấu việc làm, yêu cầu về kỹ năng của người lao động cũng có sự chuyển dịch rõ rệt. Quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế xanh đang thúc đẩy nhu cầu về “kỹ năng xanh” trong hầu hết các ngành, kể cả những ngành có mức phát thải các-bon cao. Trong giai đoạn 2015 - 2021, việc làm xanh trên toàn cầu tăng trưởng khoảng 38,5%; tỷ trọng việc làm xanh trong tổng cơ cấu lao động tăng từ 9,6% lên 13,3%. Đồng thời, người lao động có “kỹ năng xanh” có khả năng được tuyển dụng cao hơn khoảng 29% so với lực lượng lao động nói chung ⁽¹⁾.

Tuy nhiên, nguồn cung nhân lực có “kỹ năng xanh” vẫn chưa đáp ứng được nhu cầu của thị trường lao động. Nhu cầu đối với lao động có “kỹ năng xanh” đang tăng nhanh hơn đáng kể so với tốc độ phát triển của nguồn cung, cho thấy nguy cơ thiếu hụt lực lượng này gia tăng trong thời gian tới. Từ đó, phát triển nguồn nhân lực có “kỹ năng xanh” đang trở thành yêu cầu cấp thiết đối với các quốc gia, nhằm tận dụng cơ hội việc làm mới, đồng thời bảo đảm quá trình chuyển đổi xanh diễn ra hiệu quả và bền vững.

Phát triển nguồn nhân lực có “kỹ năng xanh” ở Việt Nam

Đảng và Nhà nước Việt Nam thể hiện quyết tâm mạnh mẽ trong việc thúc đẩy tăng trưởng xanh và chuyển đổi năng lượng thông qua việc ban hành nhiều chủ trương, chính sách quan trọng. Tại Hội nghị COP26 năm 2021, Việt Nam cam kết đưa mức phát thải ròng khí nhà kính về “0” (Net-Zero) vào năm 2050. Cam kết này đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong định hướng phát triển của đất nước, đồng thời đặt ra yêu cầu cấp thiết về đổi mới mô hình tăng trưởng theo hướng phát triển bền vững, sử dụng hiệu quả tài nguyên và giảm phát thải khí nhà kính.

Để hiện thực hóa các cam kết và định hướng chiến lược đó, Chính phủ ban hành nhiều chiến lược và chương trình hành động quan trọng, tiêu biểu là Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh giai đoạn 2021 - 2030 và Chiến lược quốc gia về biến đổi khí hậu giai đoạn đến năm 2050. Các chiến lược này xác định tăng trưởng xanh là định hướng quan trọng, nhằm đổi mới mô hình tăng trưởng, nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên, giảm phát thải khí nhà kính và thúc đẩy phát triển bền vững. Trong đó, phát triển nguồn nhân lực và thúc đẩy việc làm xanh được xác định là một trong những nhiệm vụ trọng tâm, nhằm bảo đảm quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế xanh diễn ra hiệu quả.

Cụ thể hóa các định hướng chiến lược này, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 882/QĐ-TTg, ngày 22-7-2022, phê duyệt Kế hoạch hành động quốc gia về tăng trưởng xanh giai đoạn 2021 - 2030, trong đó nhấn mạnh việc thúc đẩy chuyển đổi xanh trong các lĩnh vực kinh tế - xã hội, đồng thời xác định rõ vai trò, trách nhiệm của các bộ, ngành và địa phương trong việc phát triển nguồn nhân lực và việc làm xanh. Bên cạnh đó, khung khổ pháp lý cho phát triển kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn cũng từng bước được hoàn thiện thông qua Luật Bảo vệ môi trường 2020, trong đó quy định thúc đẩy mô hình kinh tế tuần hoàn, giảm khai thác tài nguyên, kéo dài vòng đời sản phẩm và hạn chế phát sinh chất thải. Những quy định này góp phần tạo nền tảng cho sự hình thành và phát triển các lĩnh vực việc làm xanh trong nền kinh tế.

Cùng với các chính sách về tăng trưởng xanh và bảo vệ môi trường, Đảng và Nhà nước ta cũng rất coi trọng phát triển nguồn nhân lực, nhằm đáp ứng yêu cầu của quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng. Các chủ trương về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, cũng như phát triển nguồn nhân lực phục vụ nền kinh tế số và kinh tế xanh, đã được nhấn mạnh trong nhiều nghị quyết của Đảng. Nghị quyết số 29-NQ/TW, ngày 4-11-2013, của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI, “Về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế” nhấn mạnh yêu cầu nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, gắn đào tạo với nhu cầu của thị trường lao động trong bối cảnh phát triển bền vững. Nghị quyết số 71-NQ/TW, ngày 22-8-2025, của Bộ Chính trị, về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, tiếp tục khẳng định định hướng phát triển giáo dục - đào tạo theo hướng hiện đại, tạo nền tảng cho việc hình thành nguồn nhân lực chất lượng cao. Điều này cho thấy, phát triển nguồn nhân lực, nhất là nguồn nhân lực có “kỹ năng xanh”, được xem là một trong những yếu tố then chốt để thúc đẩy quá trình tăng trưởng xanh và chuyển đổi năng lượng ở Việt Nam.

Trong bối cảnh Việt Nam đang thúc đẩy chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo hướng xanh và bền vững, phát triển việc làm xanh và nguồn nhân lực có “kỹ năng xanh” trở thành một yêu cầu quan trọng, nhằm bảo đảm thực hiện hiệu quả các mục tiêu phát triển bền vững và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Quá trình chuyển đổi xanh không chỉ tạo ra những ngành nghề mới, mà còn thúc đẩy sự thay đổi về cơ cấu việc làm và yêu cầu kỹ năng của lực lượng lao động. Năm 2021, Việt Nam có khoảng 39 ngành nghề được xác định là ngành nghề xanh, đồng thời có thêm 88 ngành nghề khác có tiềm năng chuyển đổi sang xanh trong tương lai. Các ngành nghề có tiềm năng xanh này chiếm khoảng 41% tổng số việc làm, qua đó phản ánh dư địa lớn cho quá trình xanh hóa nền kinh tế. Tuy nhiên, quy mô việc làm xanh hiện nay vẫn còn tương đối khiêm tốn. Năm 2021, việc làm xanh chỉ chiếm khoảng 3,6% tổng số việc làm, tương đương khoảng 1,7 triệu lao động; đến năm 2023, con số này tăng lên khoảng 1,9 triệu lao động⁽²⁾. Trong khi đó, khoảng 18,3 triệu lao động đang làm việc trong các ngành nghề có tiềm năng chuyển đổi sang việc làm xanh nếu được hỗ trợ thông qua đổi mới công nghệ, cải thiện quy trình sản xuất và nâng cao kỹ năng theo hướng xanh hóa. Điều này cho thấy, thị trường lao động Việt Nam có tiềm năng lớn để mở rộng việc làm xanh trong thời gian tới.

Mặc dù nhu cầu về nhân lực phục vụ quá trình chuyển đổi xanh ngày càng gia tăng, song nguồn cung lao động có “kỹ năng xanh” ở Việt Nam vẫn còn hạn chế. Tỷ lệ sinh viên theo học các chương trình đào tạo liên quan đến bảo vệ môi trường và phát triển bền vững còn rất thấp, chiếm chưa đến 1% tổng số sinh viên đại học⁽³⁾. Bên cạnh đó, số lượng các chương trình đào tạo chuyên sâu về “kỹ năng xanh” trong hệ thống giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp còn hạn chế về quy mô và phạm vi triển khai. Trong lĩnh vực giáo dục nghề nghiệp, một số chương trình đào tạo hướng tới phát triển “kỹ năng xanh” đã được triển khai, trong đó có các chương trình hợp tác quốc tế, như Chương trình Đổi mới đào tạo nghề Việt Nam - Đức. Tuy nhiên, quy mô và mức độ phổ biến của các chương trình này vẫn còn hạn chế, chưa đáp ứng được nhu cầu ngày càng tăng của thị trường lao động trong bối cảnh thúc đẩy chuyển đổi xanh và phát triển bền vững⁽⁴⁾.

Những hạn chế nêu trên xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau. Một trong những nguyên nhân quan trọng là hệ thống giáo dục và đào tạo chưa tích hợp đầy đủ các nội dung liên quan đến kinh tế xanh, chuyển đổi xanh và phát triển bền vững trong chương trình đào tạo. Bên cạnh đó, nhận thức của người lao động và doanh nghiệp về tầm quan trọng của “kỹ năng xanh” chưa đầy đủ, thông tin về nhu cầu thị trường lao động và cơ hội việc làm xanh còn hạn chế, chi phí đào tạo và tiếp cận các chương trình nâng cao kỹ năng vẫn là rào cản đối với nhiều lao động. Ngoài ra, sự liên kết giữa cơ sở đào tạo và doanh nghiệp trong phát triển “kỹ năng xanh” còn chưa chặt chẽ, dẫn đến khoảng cách giữa nội dung đào tạo và nhu cầu thực tiễn của thị trường lao động. Trong bối cảnh Việt Nam triển khai các chiến lược tăng trưởng xanh và chuyển đổi năng lượng, việc phát triển nguồn nhân lực có “kỹ năng xanh” cần được coi là một trong những nhiệm vụ trọng tâm, nhằm thúc đẩy quá trình chuyển đổi xanh của nền kinh tế, đồng thời góp phần tạo ra nhiều việc làm xanh, nâng cao chất lượng việc làm và bảo đảm phát triển kinh tế - xã hội theo hướng bền vững.

Một số giải pháp thúc đẩy, phát triển nguồn nhân lực có “kỹ năng xanh” ở Việt Nam

Trên cơ sở những vấn đề đặt ra từ thực tiễn, để phát triển nguồn nhân lực có “kỹ năng xanh” đáp ứng yêu cầu của quá trình chuyển đổi năng lượng công bằng, cần triển khai đồng bộ một số giải pháp sau:

Một là, hoàn thiện thể chế, chính sách phát triển nguồn nhân lực có “kỹ năng xanh”.

Cần nghiên cứu, ban hành danh mục các nghề xanh và nghề có tiềm năng xanh hóa làm cơ sở định hướng đào tạo và dự báo nhu cầu nhân lực trong các ngành kinh tế xanh. Đồng thời, xây dựng và hoàn thiện bộ tiêu chuẩn “kỹ năng xanh” quốc gia, tích hợp vào hệ thống tiêu chuẩn kỹ năng nghề quốc gia, bảo đảm tính linh hoạt và khả năng áp dụng theo các mô-đun kỹ năng. Bên cạnh đó, cần lồng ghép mục tiêu phát triển nguồn nhân lực có “kỹ năng xanh” vào các chiến lược, quy hoạch và chương trình phát triển kinh tế - xã hội; đồng thời xác định rõ vai trò và trách nhiệm của các bộ, ngành và địa phương trong tổ chức triển khai các chính sách liên quan.

Hai là, đổi mới hệ thống giáo dục và đào tạo theo hướng phát triển “kỹ năng xanh”.

Đẩy mạnh rà soát, điều chỉnh và cập nhật chương trình giáo dục và đào tạo theo hướng tích hợp các nội dung liên quan đến kinh tế xanh, chuyển đổi xanh và phát triển bền vững trong toàn bộ hệ thống giáo dục và đào tạo. Việc lồng ghép các nội dung về bảo vệ môi trường, sử dụng hiệu quả tài nguyên và phát triển bền vững vào chương trình đào tạo sẽ góp phần nâng cao nhận thức và hình thành nền tảng kiến thức về phát triển xanh cho người học. Cần chú trọng phát triển các chương trình đào tạo về “kỹ năng xanh” gắn với nhu cầu của thị trường lao động trong các ngành kinh tế xanh. Xây dựng danh mục các ngành nghề liên quan đến chuyển đổi xanh có nhu cầu nhân lực cao nhưng khó tuyển sinh để có cơ chế hỗ trợ phù hợp, qua đó thúc đẩy sự tham gia của doanh nghiệp vào quá trình đào tạo. Tăng cường liên kết giữa cơ sở đào tạo với doanh nghiệp và các tổ chức quốc tế, nhằm cập nhật chương trình đào tạo, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và đáp ứng yêu cầu của quá trình chuyển đổi xanh của nền kinh tế.

Ba là, phát triển hệ thống thông tin thị trường lao động phục vụ chuyển đổi xanh.

Tăng cường tích hợp thông tin về việc làm và “kỹ năng xanh” vào hệ thống thông tin thị trường lao động, qua đó cung cấp dữ liệu kịp thời về xu hướng biến động ngành nghề và nhu cầu “kỹ năng xanh” trong bối cảnh chuyển đổi xanh. Hệ thống này cần hỗ trợ hiệu quả việc kết nối cung - cầu lao động, đồng thời cung cấp thông tin quan trọng cho người lao động, học sinh, sinh viên, cơ sở đào tạo và các cơ quan quản lý nhà nước trong việc định hướng về ngành nghề và kỹ năng ưu tiên cần đào tạo.

Bốn là, thúc đẩy sự tham gia của doanh nghiệp trong phát triển nguồn nhân lực có “kỹ năng xanh”.

Tăng cường cơ chế hợp tác giữa các cơ sở giáo dục và đào tạo với doanh nghiệp để kịp thời xác định nhu cầu “kỹ năng xanh” của thị trường lao động, từ đó điều chỉnh nội dung, chương trình và phương thức đào tạo theo hướng gắn với thực tiễn sản xuất xanh. Khuyến khích doanh nghiệp tham gia vào quá trình xây dựng chương trình đào tạo, tổ chức thực tập, đào tạo tại nơi làm việc và bồi dưỡng “kỹ năng xanh” cho người lao động. Bên cạnh đó, cần thúc đẩy các chương trình hợp tác giữa doanh nghiệp với các trường đại học và viện nghiên cứu trong đào tạo, nghiên cứu và chuyển giao công nghệ xanh. Sự tham gia của các doanh nghiệp tiên phong trong áp dụng công nghệ và quy trình sản xuất thân thiện với môi trường không chỉ góp phần hình thành các chuẩn mực mới về kỹ năng xanh cho lực lượng lao động, mà còn tạo hiệu ứng lan tỏa, thúc đẩy các doanh nghiệp khác quan tâm hơn đến đào tạo và phát triển nguồn nhân lực xanh, qua đó góp phần thực hiện mục tiêu tăng trưởng xanh và phát triển bền vững./.

------------------

(1) Theo báo cáo của LinkedIn (năm 2023)
(2) Đỗ Nga: “Thúc đẩy phát triển nguồn nhân lực xanh, thích ứng hội nhập”, Báo Công Thương, https://congthuong.vn/thuc-day-phat-trien-nguon-nhan-luc-xanh-thich-ung-hoi-nhap-416867.html, ngày 24-8-2025
(3) Theo báo cáo của Granata và cộng sự (năm 2023)
(4) Theo báo cáo của ASEAN và ILO (năm 2021)