Phát huy giá trị văn hóa làng nghề truyền thống, tạo sức hút du lịch bền vững cho Thủ đô Hà Nội trong giai đoạn mới

Yêu cầu mới trong phát triển du lịch Thủ đô

Trong bối cảnh Hà Nội đang nỗ lực hiện thực hóa mục tiêu xây dựng Thủ đô “văn hiến - văn minh - hiện đại”, phát triển du lịch văn hóa trở thành một định hướng chiến lược. Thành phố hiện nay sở hữu hệ thống di sản đồ sộ với gần 1.350 làng nghề và hơn 300 làng nghề truyền thống còn hoạt động, một lợi thế ít đô thị nào trên thế giới có được. Thế nhưng, nhiều năm qua, tiềm năng này vẫn chưa được khai thác tương xứng. Sản phẩm du lịch còn manh mún, thiếu tính độc đáo; các làng nghề phát triển mạnh về sản xuất nhưng chưa thực sự trở thành không gian văn hóa sống động; người dân Hà Nội - chủ thể của bản sắc lại chưa gắn bó sâu với di sản nghề.

Trong giai đoạn mới, khi Hà Nội xác định phát triển kinh tế văn hóa sáng tạo là hướng đi trọng tâm, làng nghề không thể chỉ được nhìn như nơi sản xuất thủ công mỹ nghệ hay điểm tham quan mua sắm. Làng nghề phải được nhận diện như hệ sinh thái văn hóa có khả năng tạo ra giá trị kinh tế mới, sức hút du lịch mới và đồng thời giữ vai trò hạt nhân trong việc bồi dưỡng bản sắc văn hóa Thăng Long - Hà Nội. Điều quan trọng nhất hiện nay không phải chỉ là “tăng số lượng du khách”, mà là tạo ra các trải nghiệm văn hóa đủ chiều sâu để giữ chân và thu hút cộng đồng, từ đó hình thành mô hình du lịch bền vững dựa trên văn hóa bản địa và sự tham gia của người dân.

Giá trị văn hóa bản sắc làng nghề - nền tảng chiến lược cho du lịch Hà Nội

Không gian văn hóa Hà Nội hình thành từ mạng lưới làng nghề bao quanh kinh thành Thăng Long. Mỗi làng nghề là một “kho di sản sống”, nơi kết tinh kỹ nghệ, tri thức dân gian, phong thái sống và cảm thức thẩm mỹ được truyền qua nhiều thế hệ. Gốm Bát Tràng mang triết lý tạo hình mộc mạc nhưng tinh tế; Lụa Vạn Phúc phản ánh vẻ đẹp sang trọng của văn hóa đô thị. Tranh sơn mài Hạ Thái là biểu tượng của tính sáng tạo; Dòng tranh Hàng Trống là nơi hồi sinh mỹ học thị dân; Nghệ thuật điêu khắc Sơn Đồng thể hiện tính tâm linh và tay nghề điêu luyện của nghệ nhân xứ Đoài của vùng đất Kinh kỳ. Những giá trị ấy tạo nên bản sắc văn hóa của người Hà Nội, vừa tinh tế, cẩn trọng, thanh lịch, trọng nghề và trọng đạo đức.

So với các đô thị di sản trên thế giới, Hà Nội có ưu thế đặc biệt, đó là làng nghề không “đóng băng” trong lịch sử, mà vẫn vận hành, sản xuất và sáng tạo trong hiện tại. Đây là cơ hội lớn để phát triển du lịch trải nghiệm theo hướng tiếp xúc trực tiếp với nghệ nhân, không gian sản xuất và câu chuyện nghề.

Du lịch làng nghề khác với du lịch mua sắm. Tinh thần nghề hay còn hiểu là giá trị văn hóa, là câu chuyện đời nghệ nhân mới là điều tạo nên sức hút thật sự. Một sản phẩm thủ công chỉ có giá trị du lịch khi nó mang “bản sắc nhận diện” của làng nghề. Những mẫu hoa văn, các quy trình làm nghề, chất liệu truyền thống, triết lý sáng tạo, và đặc biệt là tính duy nhất của sản phẩm thủ công làm nên bản sắc riêng có của từng sản phẩm. Thực tiễn chứng minh rằng du lịch bền vững phải dựa trên bản sắc địa phương. Thủ đô Kyoto (Nhật Bản) giữ nghề gốm Kiyomizu để nuôi văn hóa Nhật Bản; Thủ đô Seoul (Hàn Quốc) xây dựng “làng Bukchon” thành trung tâm trải nghiệm nghề truyền thống; Thủ đô Paris tráng lệ (Pháp) phát triển du lịch sáng tạo dựa trên các xưởng nghệ nhân. Đây đều là minh chứng cho thấy bản sắc nghề không chỉ là giá trị tinh thần, mà còn là “nguyên liệu” quan trọng để thiết kế sản phẩm du lịch có thương hiệu.

Giá trị văn hóa chỉ có ý nghĩa khi được cộng đồng thấm nhuần và tự tin mang theo trong đời sống. Làng nghề vì thế không chỉ là nơi bán sản phẩm, mà còn là không gian giáo dục, nơi thế hệ trẻ học được sự kiên trì, tính tỉ mỉ, đạo đức nghề và tinh thần cầu toàn. Những phẩm chất đó là nền tảng hình thành lối sống thanh lịch, văn minh. Hà Nội trong nhiều giai đoạn phát triển đã thừa nhận vai trò của làng nghề như “căn rễ văn hóa” của đô thị; tuy nhiên, trong bối cảnh mới, cần nhận diện sâu hơn để biến không gian ấy thành nguồn lực chiến lược hỗ trợ xây dựng con người Thủ đô.

Thực tiễn du lịch làng nghề Hà Nội và định hướng chiến lược, tạo sức hút du lịch bền vững cho Thủ đô

Thực tế vốn có là Hà Nội đã triển khai nhiều chương trình nhằm phát huy giá trị làng nghề, như chương trình OCOP; tuyến du lịch Bát Tràng - Vạn Phúc - Phú Vinh; sự kiện tôn vinh nghệ nhân; các hội chợ liên kết du lịch với thủ công mỹ nghệ trong nước và quốc tế. Một số làng nghề đã thu hút lượng khách lớn, tạo sinh kế ổn định cho người dân, đồng thời đưa sản phẩm Hà Nội ra thị trường quốc tế. Việc nâng cấp hạ tầng, cơ sở đón tiếp, không gian trưng bày và hoạt động trải nghiệm đã góp phần định hình hệ sinh thái du lịch mới gắn với văn hóa nghề.

Tuy nhiên, dù đạt nhiều kết quả, du lịch làng nghề Hà Nội vẫn chưa tạo ra sức hút tương xứng. Thứ nhất, sản phẩm du lịch thiếu chiều sâu văn hóa. Nhiều làng nghề chỉ dừng ở hoạt động bán hàng, thiếu trải nghiệm tương tác với nghệ nhân, thiếu câu chuyện nghề và thông điệp văn hóa. Thứ hai, nguy cơ thương mại hóa khiến chất lượng sản phẩm truyền thống suy giảm. Sản xuất hàng loạt, chạy theo giá trị thương mại, làm mất đi tinh thần nghề và làm “nhiễu” nhận diện bản sắc. Thứ ba, phần lớn khách tham quan tại các mô hình làng nghề truyền thống trên địa bàn Thủ đô, hầu hết đều là du khách trong và ngoài nước; trong khi thế hệ trẻ Hà Nội ít quan tâm đến những nơi này. Thứ tư, lực lượng nghệ nhân đang già hóa nhanh. Thêm vào đó, việc thiếu những cơ chế đãi ngộ, thiếu môi trường truyền nghề đang khiến lớp trẻ không mặn mà tiếp nối làng nghề truyền thống. Thứ năm, sự quản lý của Nhà nước còn phân tán. Mối liên kết giữa Sở Văn hóa, Sở Du lịch địa phương, doanh nghiệp lữ hành và hiệp hội nghề thiếu sự phối hợp liên ngành dẫn đến phát triển manh mún. Tuy nhiên, nghịch lý lớn nhất của du lịch làng nghề Hà Nội hiện nay là di sản nhiều nhưng trải nghiệm ít; tài nguyên phong phú nhưng sản phẩm nghèo nàn; cộng đồng giàu truyền thống nhưng thiếu động lực tham gia. Nếu không giải quyết được nghịch lý này, Hà Nội sẽ khó tạo ra sức hút mới và khó chuyển từ du lịch nhanh sang du lịch bền vững.

Phát huy giá trị làng nghề để tạo sức hút du lịch bền vững cho Thủ đô đòi hỏi trước hết phải đổi mới tư duy phát triển, chuyển từ mô hình “khai thác tài nguyên” sang “xây dựng hệ sinh thái văn hóa”. Du lịch làng nghề không thể chỉ dựa vào sản phẩm thủ công mà phải khai thác toàn bộ hệ giá trị làm nên bản sắc của không gian làng. Đó là những câu chuyện nghề, là ký ức cộng đồng, truyền thống thẩm mỹ, kinh nghiệm sống của nghệ nhân và môi trường văn hóa đặc thù. Cách tiếp cận hệ sinh thái sẽ giúp Hà Nội nhận diện làng nghề không phải như một điểm đến du lịch đơn lẻ, mà như một nguồn lực nội sinh có khả năng tái tạo liên tục trong nhiều thập niên. Từ nền tảng đó, thành phố cần chú trọng thiết kế các sản phẩm du lịch dựa trên giá trị văn hóa sáng tạo, chẳng hạn như các sản phẩm truyện kể, tour trải nghiệm tương tác, workshop sáng tạo, hoạt động du lịch học tập hay bộ sưu tập kết hợp truyền thống và đương đại. Những sản phẩm này phải để du khách được tham gia trực tiếp, tự sáng tạo và khám phá chiều sâu văn hóa. Bởi giá trị kinh tế của du lịch sẽ gia tăng đáng kể khi văn hóa được “nhúng” vào từng trải nghiệm cụ thể. Cùng với đó, việc kết nối du lịch với các ngành công nghiệp văn hóa sẽ mở ra một không gian sáng tạo rộng lớn.

Làng nghề với những giá trị thủ công tinh xảo là nền tảng tự nhiên để phát triển thiết kế sáng tạo, thời trang thủ công, mỹ thuật ứng dụng, quà tặng cao cấp hay các sản phẩm lưu niệm mang dấu ấn Thăng Long. Chính sự kết hợp giữa nghệ nhân, nghệ sĩ và nhà thiết kế sẽ tạo ra dòng sản phẩm mới, nâng tầm thương hiệu Hà Nội trong nước và quốc tế.

Một trụ cột quan trọng khác là bảo đảm sự tham gia thực chất của cộng đồng. Không thể có du lịch bền vững nếu người dân đứng ngoài cuộc. Cộng đồng dân cư của đất Hà Thành phải là những người được tham gia vận hành dịch vụ, được hưởng lợi trực tiếp từ du lịch, được trao vai trò bảo vệ di sản và trở thành lực lượng truyền dạy văn hóa nghề cho thế hệ trẻ. Mô hình “doanh nghiệp cộng đồng làng nghề” có thể là hướng đi phù hợp để vừa bảo tồn văn hóa, vừa tạo sinh kế bền vững. Để những định hướng đó thành hiện thực, Hà Nội cần hoàn thiện cơ chế chính sách và tăng cường liên kết liên ngành. Cần xây dựng quy hoạch tổng thể phát triển làng nghề gắn với du lịch; có cơ chế hỗ trợ nghệ nhân và thu hút thế hệ trẻ nối nghề; thiết lập Hội đồng điều phối du lịch văn hóa giáo dục; đẩy mạnh chuyển đổi số nhằm quảng bá, minh bạch truy xuất nguồn gốc sản phẩm; đồng thời phát triển hạ tầng du lịch xanh, an toàn và thân thiện môi trường. Trên nền tảng đó, Hà Nội có thể định vị thương hiệu “Thủ đô của làng nghề thủ công và sáng tạo” như một dấu ấn chiến lược. Đây không chỉ là thương hiệu của sản phẩm, mà còn là thương hiệu của phong thái sáng tạo, tư duy thẩm mỹ, văn hóa nghề và tinh thần người Hà Nội. Nếu được triển khai hiệu quả, thương hiệu này sẽ giúp Hà Nội gia nhập vào nhóm đô thị có bản sắc mạnh trên bản đồ du lịch văn hóa thế giới, đồng thời tạo ra sức hút phát triển bền vững cho nhiều thập niên tới.

Trong tiến trình xây dựng Thủ đô tiên tiến, làng nghề truyền thống không chỉ là ký ức của quá khứ mà là nguồn lực chiến lược để tạo ra bản sắc, thúc đẩy du lịch, mở rộng công nghiệp văn hóa và bồi dưỡng con người Hà Nội. Phát huy giá trị làng nghề chính là phát huy sức mạnh văn hóa, thứ sức mạnh bền vững nhất của một đô thị. Để làm được điều đó, Hà Nội cần đổi mới tư duy phát triển, hoàn thiện cơ chế chính sách, tăng cường liên kết liên ngành và đặt cộng đồng - nghệ nhân - người dân Thủ đô vào vị trí trung tâm của quá trình phát triển. Du lịch làng nghề không phải là bài toán của ngành du lịch đơn thuần. Nó trở thành bài toán văn hóa, bài toán về tương lai của bản sắc Thủ đô. Khi văn hóa trở thành nền tảng của phát triển, khi làng nghề trở thành không gian sáng tạo mở, khi cộng đồng trở thành chủ thể của di sản, Hà Nội sẽ hình thành được sức hút du lịch bền vững, không chỉ bằng sản phẩm mà bằng chiều sâu văn hóa và phong thái sống của chính mình.

Việc phát huy giá trị văn hóa làng nghề truyền thống để tạo sức hút du lịch bền vững cho Thủ đô Hà Nội không chỉ là một hướng mở về kinh tế, mà còn là một chiến lược văn hóa - xã hội có ý nghĩa lâu dài. Trong bối cảnh Hà Nội đang định hình mô hình phát triển dựa trên tri thức, sáng tạo và bản sắc, làng nghề truyền thống trở thành nguồn lực nội sinh đặc biệt quan trọng, nơi lưu giữ tinh hoa nghề nghiệp, tri thức dân gian, giá trị thẩm mỹ và phong thái sống của người Thăng Long - Hà Nội. Để những giá trị ấy trở thành động lực phát triển, thành phố cần đổi mới tư duy theo hướng tiếp cận hệ sinh thái, gắn kết văn hóa, du lịch, công nghiệp sáng tạo cộng đồng trong một chỉnh thể thống nhất. Sự kết hợp hài hòa giữa bảo tồn và phát triển, giữa truyền thống và sáng tạo, giữa nghệ nhân và thế hệ trẻ, giữa giá trị văn hóa và giá trị kinh tế sẽ giúp Hà Nội xây dựng được những sản phẩm du lịch có thương hiệu, có chiều sâu và có khả năng cạnh tranh cao. Xa hơn, việc định vị lại Hà Nội sẽ củng cố quyền lực mềm văn hóa của thành phố, nâng cao vị thế trên trường quốc tế và đóng góp thiết thực vào mục tiêu xây dựng Thủ đô “văn hiến - văn minh - hiện đại”. Khi văn hóa trở thành nền tảng của phát triển và cộng đồng trở thành chủ thể của di sản, Hà Nội sẽ có đầy đủ điều kiện để phát triển du lịch bền vững, lan tỏa bản sắc và kiến tạo tương lai bằng chính giá trị tinh hoa của mình./.