Hướng tiếp cận mới của Liên minh châu Âu đối với Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á và hàm ý chính sách

Bối cảnh thế giới và động lực cấu trúc lại vai trò của EU

Thứ nhất, cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung Quốc ngày càng gay gắt trên hầu hết lĩnh vực đã làm gia tăng áp lực “chọn bên” đối với nhiều quốc gia trong khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương, bao gồm Đông Nam Á, cũng như đối với các khối kinh tế có mối quan hệ hợp tác chặt chẽ với cả hai cường quốc. Điều này thúc đẩy EU xây dựng lập trường riêng và theo đuổi chính sách đối ngoại độc lập. Với vai trò quốc tế thường gắn với khái niệm “quyền lực chuẩn tắc” (normative power) hay “quyền lực tầm trung” (middle power), EU được định vị như một chủ thể có trách nhiệm, tôn trọng luật lệ, đề cao đối thoại và thường giữ vai trò trung gian hòa giải trong quan hệ quốc tế. Trước tác động của cạnh tranh Mỹ - Trung Quốc, EU chủ trương tăng cường tự chủ chiến lược, giảm phụ thuộc, đồng thời duy trì hợp tác cân bằng với cả hai bên. Trong bối cảnh đó, việc nâng cao vai trò và thúc đẩy quan hệ đối tác tại khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương trở thành định hướng quan trọng của EU, trong đó ASEAN và các nước Đông Nam Á được xác định là trọng tâm ưu tiên.

Thứ hai, EU và ASEAN chính thức nâng cấp quan hệ lên đối tác chiến lược vào ngày 1-12-2020. Mặc dù, sự kiện này diễn ra trong bối cảnh cạnh tranh Mỹ - Trung Quốc ngày càng gay gắt và đại dịch COVID-19 bùng phát, nhưng đã tạo nền tảng chính trị thuận lợi để EU thúc đẩy các chương trình nghị sự tại Đông Nam Á trong những năm tiếp theo. Quan hệ đối tác chiến lược EU - ASEAN không chỉ giúp EU khẳng định vị thế như một “cực” độc lập, mà còn tạo điều kiện để EU hỗ trợ vai trò trung tâm của ASEAN, đồng thời cùng các quốc gia tầm trung khác duy trì trật tự quốc tế đa phương ⁽¹⁾.

Thứ ba, ngày 15-9-2021, việc Australia, Anh và Mỹ công bố Thỏa thuận quốc phòng ba bên (AUKUS) đã đánh dấu bước chuyển hướng chiến lược đáng kể của Mỹ và đồng minh tại khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương. Sự kiện này  diễn ra đúng vào thời điểm EU công bố Chiến lược Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương, phản ánh sự khác biệt trong cách tiếp cận khu vực của hai bên. Trong khi EU đề cao hợp tác toàn diện, phương thức mềm dẻo, cân bằng, chú trọng kinh tế, thương mại và phát triển bền vững, thì AUKUS tập trung chủ yếu vào quốc phòng - an ninh. Việc ba quốc gia công bố AUKUS đã tạo sức ép khiến nhiều nước Đông Nam Á cân nhắc điều chỉnh chiến lược, đồng thời đặt ra những thách thức mới cho EU trong nỗ lực củng cố quyền tự chủ chiến lược, duy trì vai trò cân bằng và khẳng định vị thế trong cấu trúc an ninh - kinh tế đang hình thành tại khu vực.

Thứ tư, cuộc xung đột Nga - Ukraine đã giúp EU nhận thức sâu sắc hơn về  tác động đa chiều giữa an ninh châu Âu và ổn định tại khu vực châu Á, đồng thời mở ra cơ hội để triển khai những bước đi chiến lược mới của EU trong hợp tác khu vực. Các chuyến thăm và trao đổi hợp tác của Cao ủy Đối ngoại EU Josep Borrell tới nhiều quốc gia Đông Á và Đông Nam Á trong thời gian qua thể hiện cam kết trực tiếp của EU đối với việc củng cố ổn định và thúc đẩy hợp tác an ninh tại Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương. Mặc dù không phải là một liên minh quân sự, EU vẫn tích cực thúc đẩy quan hệ đối tác quốc phòng - an ninh với Nhật Bản, Hàn Quốc và tăng cường đối thoại an ninh với ASEAN, thể hiện nỗ lực củng cố vai trò trong cấu trúc an ninh khu vực. Đáng chú ý, EU ưu tiên lĩnh vực an ninh phi truyền thống, như an ninh hàng hải, an ninh mạng và ứng phó với thách thức xuyên quốc gia ⁽²⁾, qua đó thể hiện cách tiếp cận mềm dẻo, bổ trợ cho hợp tác đa phương và phát triển bền vững.

Thứ năm, những căng thẳng liên quan đến an ninh hàng hải tại khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương cũng là một trong những yếu tố thúc đẩy EU gia tăng can dự. EU tập trung gắn kết và hợp tác với các nước Đông Nam Á nhằm khẳng định lập trường về bảo đảm an toàn, tự do hàng hải và duy trì trật tự quốc tế dựa trên luật lệ; bảo vệ lợi ích kinh tế liên quan đến một trong những tuyến vận tải biển trọng yếu của thương mại toàn cầu; đồng thời, thúc đẩy quan hệ thương mại, đầu tư và công nghệ với các đối tác khu vực, qua đó đa dạng hóa chuỗi cung ứng và giảm thiểu rủi ro trước những biến động địa - chính trị ⁽³⁾.

Có thể thấy, trong bối cảnh quan hệ quốc tế diễn biến phức tạp, EU đã chủ động điều chỉnh tư duy chiến lược, nhìn nhận lại vai trò toàn cầu và xây dựng cách tiếp cận nhất quán đối với khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương. Trong định hướng đó, EU nỗ lực trở thành một đối tác cân bằng giữa các trung tâm quyền lực lớn, tránh bị cuốn vào thế đối đầu, đồng thời thúc đẩy tự chủ chiến lược thông qua đa dạng hóa quan hệ đối tác, củng cố chuỗi cung ứng và mở rộng hiện diện an ninh. Đặc biệt, Đông Nam Á nói chung và ASEAN nói riêng được xác định là trụ cột quan trọng trong tiến trình triển khai chính sách đối ngoại của EU tại khu vực, vừa để phát huy vai trò trung tâm của ASEAN, vừa khẳng định vị thế toàn cầu của EU trong một trật tự thế giới đang định hình.

Những thay đổi chủ đạo trong chính sách đối ngoại của EU đối với ASEAN

Năm 2020 đánh dấu bước ngoặt khi EU và ASEAN chính thức nâng cấp quan hệ đối tác chiến lược. Tuy nhiên, việc triển khai các chính sách và cơ chế hợp tác thực chất trong giai đoạn này còn hạn chế. Đại dịch COVID-19 được cho là nguyên nhân chủ yếu làm gián đoạn phần lớn hoạt động ngoại giao trực tiếp giữa EU và ASEAN, đồng thời buộc cả hai bên phải tập trung nguồn lực cho công tác ứng phó và phục hồi kinh tế - xã hội, trước khi có thể thúc đẩy sáng kiến đối ngoại mới. Bên cạnh đó, bối cảnh quốc tế thời điểm này chưa xuất hiện những yếu tố mang tính bước ngoặt để tạo thêm động lực cho EU điều chỉnh chính sách đối với ASEAN.

Bước sang năm 2022, quan hệ EU - ASEAN ghi dấu ấn quan trọng với việc lần đầu tiên hai bên tổ chức hội nghị cấp cao trực tiếp tại Thủ đô Brussels (Bỉ), nhân dịp kỷ niệm 45 năm thiết lập quan hệ ngoại giao. Trên nền tảng mục tiêu “tự chủ chiến lược” và định hướng đã được xác lập trong Chiến lược Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương (năm 2021), EU khẳng định rõ chủ trương thúc đẩy quan hệ song phương với ASEAN, qua đó định hình một số xu hướng điều chỉnh chính sách nổi bật.

Xu hướng thúc đẩy liên kết kinh tế và định hình lại chuỗi cung ứng sang thị trường Đông Nam Á

Một là, EU coi ASEAN là trọng tâm trong kế hoạch đa dạng hóa chuỗi cung ứng nhằm giảm thiểu rủi ro, đồng thời tiếp tục phát huy quan hệ thương mại, vốn từ lâu được xem là trụ cột bền vững trong hợp tác song phương. Mặc dù chưa đạt được Hiệp định thương mại tự do (FTA) toàn diện EU - ASEAN do còn tồn tại khác biệt về lập trường, song EU đã tích cực khởi động và đẩy mạnh đàm phán FTA song phương với một số quốc gia ASEAN, như Indonesia, Malaysia, Philippines và Thái Lan; đồng thời, tận dụng nền tảng từ các FTA đã ký kết với Singapore và Việt Nam. Cách tiếp cận này vừa giúp EU duy trì lợi ích kinh tế tại khu vực, vừa tạo tiền đề hướng tới khả năng hình thành một FTA toàn diện trong tương lai.

Bên cạnh đó, thay vì tập trung vào mục tiêu dài hạn là một FTA khu vực, EU đã áp dụng phương thức linh hoạt hơn thông qua việc định hướng lại Nhóm công tác chung EU - ASEAN về thương mại và đầu tư. Hiện nay, nhóm tập trung vào ba lĩnh vực ưu tiên, bao gồm: kinh tế số; công nghệ và dịch vụ xanh; nâng cao khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng. Cách tiếp cận này không chỉ giúp quá trình đàm phán khả thi và linh hoạt hơn, mà còn tạo nền tảng vững chắc cho việc tiến tới đạt được mục tiêu dài hạn là một FTA toàn diện giữa hai tổ chức.

Hai là, EU đẩy mạnh đầu tư và kết nối hạ tầng với các quốc gia thành viên ASEAN. Bên cạnh việc duy trì vị thế là một trong những nhà đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) lớn nhất tại khu vực, EU khuyến khích doanh nghiệp châu Âu dịch chuyển sản xuất sang Đông Nam Á nhằm giảm mức độ phụ thuộc vào thị trường Trung Quốc, với nhiều tập đoàn mở rộng hoạt động tại Singapore, Malaysia và Việt Nam. Đáng chú ý, tại Hội nghị cấp cao EU - ASEAN năm 2022, EU công bố gói huy động 10 tỷ euro trong khuôn khổ Chiến lược Global Gateway để thúc đẩy đầu tư hạ tầng xanh và kết nối bền vững. Sáng kiến này hướng tới các lĩnh vực then chốt như năng lượng, giao thông, số hóa, giáo dục và thương mại, góp phần tăng cường liên kết chuỗi cung ứng EU - ASEAN, đồng thời đa dạng hóa và nâng cao khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng toàn cầu, giảm thiểu nguy cơ rủi ro đứt gãy do phụ thuộc vào một thị trường duy nhất ⁽⁴⁾.

Ba là, chính sách của EU đối với ASEAN tập trung mở rộng hợp tác trong các lĩnh vực kinh tế mới, nhất là công nghệ số, chuyển đổi xanh và năng lượng tái tạo. Định hướng này được nhấn mạnh trong Tuyên bố cấp cao EU - ASEAN năm 2022 cũng như Kế hoạch Hành động EU - ASEAN giai đoạn 2023 - 2027, trong đó EU cam kết phối hợp thúc đẩy chuyển đổi số, hỗ trợ quá trình chuyển dịch năng lượng và tăng cường kết nối hạ tầng năng lượng trong khu vực ⁽⁵⁾. Ngoài khuôn khổ hợp tác khu vực, EU triển khai các hiệp định song phương trong những lĩnh vực then chốt, như Hiệp định Đối tác số với Singapore, Hiệp định Đối tác chuyển đổi năng lượng công bằng với Indonesia và Việt Nam. Những thỏa thuận này không chỉ tạo tiền đề, góp phần chuẩn hóa khung hợp tác cho các hiệp định tương tự trong ASEAN, mà còn khẳng định sự hiện diện lâu dài của EU tại khu vực trong các lĩnh vực kinh tế trụ cột của tương lai.

Xu hướng tăng cường vai trò an ninh của EU trong cấu trúc khu vực Đông Nam Á

Thứ nhất, EU từng bước mở rộng hợp tác với Đông Nam Á, không chỉ trong lĩnh vực thương mại - đầu tư, mà còn mở rộng sang các nội dung an ninh. Việc ASEAN chính thức công nhận EU là đối tác chiến lược vào năm 2020 cho thấy sự phát triển quan hệ và ghi nhận vai trò ngày càng rõ hơn của EU trong khu vực. Trong Chiến lược Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương, EU nhấn mạnh sự tham gia các hoạt động hợp tác an ninh thông qua cơ chế đối thoại, bố trí cố vấn, diễn tập chung và thúc đẩy nguyên tắc tôn trọng luật pháp quốc tế, đồng thời ưu tiên lĩnh vực an ninh phi truyền thống như phòng, chống tội phạm xuyên quốc gia, khủng bố, an ninh mạng, an ninh hàng hải, ứng phó biến đổi khí hậu và quản lý khủng hoảng.

Từ sau năm 2022, hợp tác an ninh hàng hải giữa EU và ASEAN đã có bước phát triển mới, chuyển từ đối thoại chính sách sang hỗ trợ nâng cao năng lực thực địa. Trong khuôn khổ Dự án CRIMARIO II, EU đã triển khai nền tảng phối hợp nhằm tăng cường chia sẻ thông tin, lập kế hoạch và hỗ trợ các cơ chế xử lý thách thức trên biển. Song song với đó, thông qua Dự án ESIWA+, EU mở rộng hợp tác với nhiều đối tác trong ASEAN, tập trung vào an ninh mạng, an ninh hàng hải, chống khủng bố và quản lý khủng hoảng. Những bước đi này phản ánh cách tiếp cận chuyển từ trọng tâm thương mại - đầu tư sang thúc đẩy hợp tác an ninh toàn diện, góp phần bổ trợ cho nỗ lực duy trì ổn định và quản trị khu vực.

Thông qua các sáng kiến, EU không chỉ củng cố vai trò đối tác chiến lược trong các vấn đề an ninh phi truyền thống, mà còn tăng cường hiện diện thực chất tại Đông Nam Á, mở rộng kênh đối thoại và hợp tác với các quốc gia thành viên ASEAN. Việc EU phối hợp triển khai các dự án về an ninh mạng, an ninh hàng hải, chống khủng bố và quản lý khủng hoảng giúp nâng cao khả năng phối hợp khu vực, đồng thời tạo nền tảng vững chắc để EU tham gia một cách chủ động và cân bằng trong cấu trúc an ninh - kinh tế đang hình thành tại Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương.

Thứ hai, mặc dù EU tiếp tục đề cao các chuẩn mực và giá trị cốt lõi như dân chủ, nhân quyền và pháp quyền trong quan hệ với ASEAN, song cách tiếp cận của EU đã trở nên linh hoạt hơn nhằm dung hòa giữa nguyên tắc và thực tiễn hợp tác. Trong Chiến lược Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương, EU xem các vấn đề liên quan đến quản trị, dân chủ và quyền con người là yếu tố có thể tác động đến ổn định an ninh, từ đó định hình những điều chỉnh chính sách phù hợp với đặc thù khu vực. Thay vì trực tiếp can dự, EU lựa chọn thúc đẩy đối thoại thông qua kênh ngoại giao và các tổ chức xã hội, thể hiện phương thức mềm dẻo hơn trong hợp tác với ASEAN. Kế hoạch Hành động EU - ASEAN giai đoạn 2023 - 2027 nhấn mạnh duy trì đối thoại, chia sẻ kinh nghiệm và hỗ trợ kỹ thuật trong lĩnh vực quyền con người ⁽⁶⁾. Văn kiện này không mang tính ràng buộc pháp lý, phản ánh cách tiếp cận hợp tác thay vì áp đặt và tôn trọng nguyên tắc không can thiệp của ASEAN. Cách tiếp cận linh hoạt được kỳ vọng sẽ củng cố lòng tin, tăng cường hiệu quả hợp tác chiến lược và tạo nền tảng cho sự hiện diện bền vững của EU tại Đông Nam Á.

Xu hướng duy trì trật tự quốc tế đa phương và trật tự quốc tế dựa trên luật lệ tại khu vực Đông Nam Á

Một là, EU duy trì vai trò tích cực trong việc củng cố các thể chế đa phương tại Đông Nam Á, qua đó góp phần giữ gìn trật tự khu vực cởi mở và ổn định. EU trở thành đối tác đối thoại của ASEAN kể từ năm 1977 và là tổ chức khu vực đầu tiên, cũng là duy nhất đến nay ký kết Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác Đông Nam Á (TAC), thể hiện sự tôn trọng các nguyên tắc nền tảng của ASEAN. EU ủng hộ vai trò trung tâm của ASEAN trong cấu trúc khu vực và tham gia, hỗ trợ nhiều diễn đàn do ASEAN dẫn dắt, như Diễn đàn Khu vực ASEAN (ARF), Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng ASEAN mở rộng (ADMM+) và Hội nghị thượng đỉnh Đông Á (EAS). Trong những năm gần đây, EU tiếp tục mở rộng các cơ chế hợp tác đa phương mới với ASEAN trên nhiều lĩnh vực, từ vận tải hàng không, an ninh đến năng lượng và môi trường. Những bước đi này vừa củng cố tính thể chế hóa của hợp tác khu vực, vừa tăng cường khả năng duy trì luật lệ chung của ASEAN, đồng thời hạn chế nguy cơ phụ thuộc vào các mối quan hệ song phương thiếu cân xứng.

Hai là, EU ngày càng được nhìn nhận như một đối tác tin cậy, có thể góp phần duy trì thế cân bằng chiến lược trong bối cảnh cạnh tranh Mỹ - Trung Quốc tại khu vực. Không chỉ giữ vai trò nhà đầu tư và đối tác thương mại quan trọng, EU còn được kỳ vọng tiếp tục thúc đẩy trật tự quốc tế dựa trên luật lệ và các giá trị hợp tác rộng mở. Nhiều khảo sát và nghiên cứu khu vực cho thấy, cả giới hoạch định chính sách và dư luận Đông Nam Á đều coi EU là yếu tố có tính nhất quán, có khả năng bổ trợ cho vai trò trung tâm của ASEAN trong cấu trúc khu vực. Sự hiện diện cùng lập trường trung lập tương đối của EU tạo thêm dư địa chiến lược cho các nước ASEAN mở rộng hợp tác đa phương, giảm bớt sức ép từ những quan hệ song phương mang tính đối nghịch.

Về tổng thể, chính sách của EU đối với ASEAN trong những năm gần đây cho thấy ba xu hướng điều chỉnh chủ đạo. Thứ nhất, thay vì tập trung nguồn lực cho một FTA liên khu vực, EU triển khai cách tiếp cận “tích lũy từng bước”, ưu tiên các FTA song phương, thúc đẩy hợp tác trong những lĩnh vực then chốt và đẩy mạnh đầu tư hạ tầng. Điều này phản ánh sự chuyển đổi từ viện trợ truyền thống sang đầu tư mang tính chiến lược, đồng thời mở rộng hợp tác phát triển sang nhiều lĩnh vực vượt ra ngoài kinh tế thuần túy. Thứ hai, trong bối cảnh cạnh tranh Mỹ - Trung Quốc, EU từng bước mở rộng can dự từ thương mại - đầu tư sang hợp tác an ninh, định vị như một đối tác an ninh bổ trợ trong khu vực. Cách tiếp cận của EU linh hoạt và mềm dẻo, tập trung vào ưu tiên các lĩnh vực an ninh phi truyền thống và khuyến khích hình thành các kênh hợp tác song phương cũng như đa phương. Thứ ba, EU kiên định thúc đẩy chủ nghĩa đa phương và trật tự quốc tế dựa trên luật lệ, qua đó góp phần củng cố vai trò trung tâm của ASEAN trong cấu trúc khu vực, đồng thời giảm thiểu nguy cơ khu vực bị cuốn vào vòng đối đầu giữa các cường quốc.

Một số tác động và hàm ý chính sách

Với vai trò là đối tác thương mại hàng hóa lớn nhất của EU trong ASEAN, đồng thời là quốc gia thành viên ASEAN đầu tiên ký kết FTA với EU, Việt Nam giữ vị trí quan trọng trong chính sách của EU đối với Đông Nam Á. Thêm vào đó, lợi thế địa - chiến lược của Việt Nam trong bối cảnh môi trường an ninh khu vực nhiều biến động càng củng cố cơ sở để EU xem Việt Nam là một đối tác chiến lược quan trọng. Trong định hướng tiếp cận mới của EU đối với khu vực, quan hệ Việt Nam - EU được kỳ vọng sẽ có những bước phát triển mang tính chiều sâu trên ba phương diện chính.

Một là, quan hệ Việt Nam - EU đang từng bước chuyển dịch từ hợp tác thương mại đơn tuyến sang đối thoại chính trị - an ninh và hợp tác chiến lược đa tầng nấc. Trong khuôn khổ Chiến lược Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương, EU coi Việt Nam là đối tác trọng điểm, tạo dư địa để hai bên xem xét nâng cấp lên đối tác chiến lược toàn diện trong tương lai. Cùng với lĩnh vực an ninh - chính trị, hợp tác Việt Nam - EU đang được mở rộng sang vấn đề toàn cầu, như biến đổi khí hậu, năng lượng sạch, chuyển đổi số và y tế, phản ánh xu hướng phát triển toàn diện, kết hợp giữa hợp tác truyền thống và hợp tác phi truyền thống.

Hai là, vai trò kết nối của Việt Nam trong cấu trúc liên kết EU - ASEAN ngày càng được củng cố. Sau năm năm thực thi FTA Việt Nam - EU (EVFTA), với vị trí địa - kinh tế thuận lợi, môi trường đầu tư minh bạch và tiềm năng, Việt Nam đang nổi lên như một điểm trung chuyển, sản xuất và đổi mới sáng tạo quan trọng cho doanh nghiệp châu Âu tại Đông Nam Á. Lợi thế về chi phí cạnh tranh, lực lượng lao động dồi dào, nền chính trị ổn định cùng cam kết hội nhập sâu rộng giúp Việt Nam trở thành lựa chọn hấp dẫn cho nhiều tập đoàn EU trong việc mở rộng sản xuất phục vụ cả thị trường khu vực và xuất khẩu sang châu Âu. Trên cơ sở đó, Việt Nam có thể đóng vai trò cầu nối để EU tiếp cận hiệu quả hơn các thị trường và diễn đàn ASEAN, đồng thời tham gia tích cực vào tiến trình tái định hình chuỗi cung ứng toàn cầu của EU.

Ba là, quan hệ với EU đặt ra cho Việt Nam yêu cầu tiếp tục cải cách thể chế để đáp ứng các chuẩn mực cao của đối tác. Việc thực thi EVFTA cùng với quá trình mở rộng hợp tác song phương đòi hỏi Việt Nam phải từng bước hoàn thiện khung pháp lý và thể chế theo các cam kết đã thỏa thuận. Trong đó, Chương 13 về “thương mại và phát triển bền vững” của EVFTA đề ra các tiêu chuẩn về lao động và môi trường, qua đó khuyến khích Việt Nam tiến hành những cải cách quan trọng như sửa đổi Bộ luật Lao động năm 2019 và phê chuẩn một số công ước cốt lõi của Tổ chức Lao động quốc tế ILO ⁽⁷⁾. Tuy nhiên, để tận dụng đầy đủ và lâu dài các lợi ích từ hiệp định, Việt Nam cần đẩy mạnh cải cách hành chính, minh bạch hóa môi trường đầu tư, nâng cao năng lực quản trị doanh nghiệp nhà nước và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ. Quá trình chuẩn hóa luật lệ theo hướng tiệm cận tiêu chuẩn EU không chỉ giúp củng cố quan hệ song phương, mà còn tạo điều kiện cho doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị châu Âu và gia tăng năng lực cạnh tranh quốc gia trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

Nhìn chung, những điều chỉnh trong chính sách của EU đối với Đông Nam Á thời gian qua đã tạo dựng khuôn khổ hợp tác rộng mở, qua đó mang lại cho Việt Nam cơ hội nâng tầm quan hệ với EU cả về chiều sâu lẫn chiều rộng, phù hợp với định hướng phát triển đối ngoại trong bối cảnh mới. Việt Nam không chỉ đứng trước triển vọng trở thành một trong những đối tác chiến lược toàn diện của EU, mà còn có tiềm năng đảm nhiệm vai trò cầu nối quan trọng trong quan hệ EU - ASEAN. Nếu tận dụng hiệu quả các lợi thế sẵn có, Việt Nam vừa có thể thu hút thêm dòng vốn, thương mại và công nghệ chất lượng cao, vừa tranh thủ sự đồng hành của EU trong việc nâng cao năng lực quản trị và tăng cường khả năng ứng phó với các thách thức an ninh phi truyền thống.

Tuy nhiên, để hiện thực hóa những triển vọng, năng lực thích ứng thể chế và chủ động chính sách của Việt Nam sẽ giữ vai trò quyết định. Việt Nam cần tiếp tục khẳng định cam kết cải cách, thực thi nghiêm túc các cam kết với EU về lao động, môi trường và quản trị minh bạch, đồng thời chủ động xây dựng lộ trình chuẩn hóa đối với hai trụ cột then chốt là chuyển đổi xanh và chuyển đổi số. Việc sớm định hình chiến lược hợp tác với EU, bao gồm đề xuất sáng kiến ở cấp ASEAN và tham gia tích cực vào các dự án do EU triển khai trong khu vực, sẽ giúp nâng cao vai trò dẫn dắt của Việt Nam trong mạng lưới hợp tác EU - ASEAN. Đặc biệt, Việt Nam cần kiên định định vị như một đối tác tin cậy và bền vững của EU. Khi các cam kết được thực thi nghiêm túc, các kế hoạch triển khai rõ ràng và hành động nhất quán, quan hệ Việt Nam - EU mới có thể nâng cấp theo hướng thực chất, ổn định và lâu dài, đồng thời đóng góp tích cực vào việc củng cố cấu trúc hợp tác EU - ASEAN trong tương lai./.

-----------------------------------

(1) Lay Hwee Yeo: “The EU‑ASEAN strategic partnership: What next?” (Tạm dịch: Quan hệ đối tác chiến lược EU - ASEAN: Bước tiếp theo là gì?), CSDS Policy Brief, ngày 21-6-2021, https://www.brussels-school.be/sites/default/files/CSDS%20Policy%20brief_2109.pdf
(2) Josep Borrell: “Europe’s and Indo-Pacific’s security are closely linked” (Tạm dịch: An ninh của châu Âu và Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương gắn bó chặt chẽ với nhau), European Union External Action, ngày 14-11-2024, https://www.eeas.europa.eu/eeas/europe-and-indo-pacific-security-are-closely-linked_en
(3) Michael Malinconi: “What is the future for Europe’s involvement in the South China Sea?” (Tạm dịch: Tương lai của sự tham gia của châu Âu tại Biển Đông sẽ ra sao?), European Guanxi, ngày 13-9-2023, https://www.europeanguanxi.com/post/what-is-the-future-for-europe-s-involvement-in-the-south-china-sea
(4) Xem: “Global Gateway: EU and its Member States to mobilise €10 billion for South-East Asia” (Tạm dịch: Chương trình Global Gateway: EU và các quốc gia thành viên sẽ huy động 10 tỷ ơ-rô cho khu vực Đông Nam Á), European Commission, ngày 14-12-2022, https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_22_7678
(5), (6) Xem: “Plan of Action to Implement the ASEAN-EU Strategic Partnership (2023 - 2027)” (Tạm dịch: Kế hoạch Hành động thực hiện quan hệ đối tác chiến lược ASEAN - EU (2023 - 2027)), Association of Southeast Asian Nations & European Union, ngày 5-8-2022, https://asean.org/wp-content/uploads/2022/08/ASEAN-EU-Plan-of-Action-2023-2027-FINAL.pdf
(7) Đặng Thị Phương Hoa: “Thực thi các cam kết về lao động của Việt Nam trong EVFTA” trong Hội thảo khoa học “Hai năm thực hiện Hiệp định EVFTA: Tác động kinh tế - xã hội và những vấn đề đặt ra đối với Việt Nam”, Trung tâm WTO và Hội nhập (VCCI), 2022, https://trungtamwto.vn/file/21965/9.-thu-thi-cam-ket-ve-ld-cua-vn.pdf