Trung Quốc với vấn đề già hóa dân số

TCCS - Theo đánh giá, hiện Trung Quốc là một trong những nước có tỷ lệ dân số già tăng nhanh nhất trên thế giới. Theo Trung tâm nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế có trụ sở tại Oa-sinh-tơn, hiện Trung Quốc có 16 người già/100 lao động. Dự báo, con số này sẽ tăng gấp đôi vào năm 2025, và tới 61/100 vào năm 2050.

Hệ lụy kinh tế

Số liệu cập nhật trên Wikipedia cho thấy, hiện dân số Trung Quốc (chưa tính các vùng lãnh thổ trực thuộc) đã đạt tới 1.306.313.812 người, dẫn đầu thế giới và bỏ xa nước đông dân thứ 2 là Ấn Độ hơn 300 triệu người. Một nghiên cứu khác cho thấy tuổi thọ trung bình của người dân Trung Quốc hiện nay là 71,4, tăng đáng kể so với tỷ lệ 67,8 năm 1981; 68,5 năm 1989 và 71,3 trong năm 2000. Lẽ dĩ nhiên, những yếu tố này đang làm thay đổi cơ cấu dân số và ảnh hưởng lớn đến nền kinh tế của Trung Quốc.

Giới phân tích cho rằng tình trạng già hóa dân số tăng nhanh tại Trung Quốc bắt nguồn từ hai nguyên nhân, trong đó phải kể đến mức sống tăng khiến tuổi thọ trung bình của người dân tăng. Ngoài ra, chính sách mỗi gia đình chỉ có một con đã tạo ra một lỗ hổng khó lấp đầy trong việc phát triển kinh tế - xã hội.

Sự thiếu hụt nghiêm trọng lực lượng lao động là điều dễ thấy nhất. Mặc dù được mệnh danh là công xưởng của thế giới, nhưng nhiều công ty, xí nghiệp Trung Quốc lại không tuyển được đủ lực lượng lao động. Tờ CRI online mới đây có bài phân tích vấn đề này, cho rằng cùng với sự chênh lệch tay nghề lao động, thì số lao động trẻ lên thành phố làm việc cũng ít đi. Một phần nguyên nhân là do tâm lý người già Trung Quốc không muốn đứa con độc nhất của mình lên thành phố để họ mất nơi nương tựa.

Một thách thức nữa phải tính đến là gánh nặng xã hội gia tăng đối với chính phủ. Tỷ lệ người lao động so với người về hưu giảm nhanh, từ 10/1 vào năm 1990 xuống còn 6/1 năm 2000 và sẽ là 2/1 vào năm 2040. Quỹ lương hưu chi trả vì thế cũng sẽ đội lên. Gánh nặng hỗ trợ số người già đang ngày một gia tăng. Hãng tin Tân Hoa xã cho biết hiện Trung Quốc cần tới 10 triệu y tá và chuyên gia để chăm sóc sức khỏe cho người già trong khi các cơ sở dưỡng lão toàn quốc chỉ có 220.000 nhân viên, hơn 90% trong số đó không đủ các bằng cấp và chuyên môn trong việc chăm sóc người già. Nhiều cặp vợ chồng trẻ Trung Quốc hiện nay phải chăm sóc tới 4 cụ già trong một nhà (bao gồm 2 thế hệ bố mẹ và ông bà). Trong một vài thập niên nữa, sự lệch pha về nhân khẩu có thể làm yếu đi các nguyên tắc mà chính phủ Trung Quốc đề ra là gia tăng mức sống và ổn định xã hội. Theo Giáo sư T.He-xkét, Học viện Y tế nhi đồng (Vương quốc Anh), một chuyên gia nghiên cứu về các vấn đề dân số và trẻ em, việc nuôi dưỡng, chăm sóc cho người già là một vấn đề rất lớn, và nó còn nghiêm trọng hơn vấn đề mất cân bằng giới tính. ở vùng nông thôn thì vấn đề này đặc biệt nghiêm trọng. Nhiều cặp vợ chồng phải lo chăm sóc phụng dưỡng cho bốn người già, và đây là một gánh nặng tài chính rất lớn.

Ngoài ra, nhiều thanh niên con một Trung Quốc sinh ra thường có tâm lý ỷ lại, hay bị mắc một số bệnh béo phì, tiểu đường do chế độ chăm sóc quá cầu kỳ. Tình trạng này cũng khiến nhiều người phải suy ngẫm.

Theo tiến sĩ Kinh tế học J. Gô-ly thuộc Đại học Quốc gia Ô-xtrây-li-a, trước đây, nguồn lao động dồi dào là động lực lớn thúc đẩy sự phát triển của Trung Quốc. Nó đã giúp cho Trung Quốc trở thành “công xưởng” sản xuất các mặt hàng cho thế giới do chi phí nhân công và chi phí sản xuất thấp. Nguyên nhân của hiện tượng này là do phần lớn dân số của Trung Quốc đều tham gia lực lượng lao động. Bên cạnh đó, chính sách một con và sự phát triển kinh tế đã khiến cho tỷ lệ sinh giảm xuống và số người sống phụ thuộc cũng giảm.

Vào những năm 50 của thế kỷ trước, Trung Quốc đã đạt được mục tiêu giảm mạnh tỷ lệ tử vong và sau đó vào thập niên 70, Trung Quốc tiếp tục đạt được mục tiêu giảm tỷ lệ sinh một cách nhanh chóng nhờ chính sách một con. Điều này đồng nghĩa với việc dân số nước này ngày càng trở nên già đi với số lượng trẻ em ngày càng ít. Vì vậy, viễn cảnh dân số già đang dần trở thành hiện thực và là điều không thể tránh khỏi.

Giáo sư Zhao Zhongwei, (Đại học Quốc gia Ô-xtrây-li-a) cho biết, Trung Quốc hiện có 1,35 tỉ người và cho đến năm 2030, con số này sẽ tăng lên 1,46 tỉ người. Theo ước tính, vào thời điểm đó, Trung Quốc sẽ trở thành nước đông dân thứ hai trên thế giới. Sau đó, dân số nước này sẽ giảm xuống còn 1,4 tỉ người vào năm 2050. Trung Quốc vốn có rất ít kinh nghiệm trong việc giải quyết các vấn đề liên quan dân số già. Vào năm 1970, Trung Quốc chỉ có khoảng 54 triệu người có tuổi thọ trên 60. Tuy nhiên, đến năm 2050, quốc gia này sẽ có khoảng 440 triệu người trên 60 tuổi.

Theo Giáo sư Yao Yang (Đại học Bắc Kinh), trong vòng 15 năm tới, nguồn cung lao động của Trung Quốc sẽ giảm mạnh vì lúc đó nước này không còn nhiều lao động dư thừa như hiện nay. Sự thay đổi cơ cấu dân số sẽ gây ra nhiều thách thức cho mô hình kinh tế Trung Quốc vốn từng có tác động lớn tới các nước khác trên thế giới. Ngoài ra, nó còn gây ra áp lực về chi phí nhân công. Mặc dù nguồn cung lao động giảm khiến người lao động có lợi hơn vì chi phí nhân công tăng lên nhưng nó lại tạo ra sự chuyển đổi cơ cấu kinh tế và chắc chắn cũng dẫn đến nhiều thay đổi trong quan hệ thương mại giữa Trung Quốc với các nước.

Giáo sư Yao Yang nói: “Trong 10 năm qua, giai đoạn quá độ về dân số đã diễn ra rất tích cực và đây là nguyên nhân khiến Trung Quốc thặng dư ngân sách lớn như hiện nay. Chính phủ đã tiết kiệm được hơn 50% GDP và sẽ tiếp tục theo đuổi mục tiêu này trong 10 năm tới. Tuy nhiên, dù sớm hay muộn, giai đoạn quá độ tích cực này cũng sẽ qua đi. Trung Quốc sẽ dần mất đi lợi thế của lực lượng lao động dồi dào và tỷ lệ người ngoài độ tuổi lao động sẽ bắt đầu tăng lên do số lượng người già ngày càng nhiều. Hơn nữa, tình trạng dư thừa lao động sẽ sớm chấm dứt.”

Theo các nhà nghiên cứu, khi trở thành một nước có dân số già, Trung Quốc sẽ phải đối mặt với nhiều vấn đề tương tự như Nhật Bản hiện nay. Trong vòng 15 đến 20 năm tới, thế hệ của giáo sư Yao Yang sẽ bước vào độ tuổi tuổi 65 -70. Đó sẽ là thời kỳ đỉnh điểm của vấn đề dân số già bởi những người cùng thế hệ của ông được sinh ra trong giai đoạn bùng nổ dân số vào cuối thập niên 60 của thế kỷ trước sẽ trở nên già cỗi.

Khao khát có con gái

Chính sách một con ban hành cuối những năm 70 đầu những năm 80 thế kỷ trước hiện đã bộc lộ rất nhiều hạn chế, cho dù nó giúp nước này giảm áp lực lên các nguồn lực tự nhiên. Sau nhiều năm duy trì chính sách mỗi cặp vợ chồng chỉ có một con, hiện nay Trung Quốc đang phải đối mặt với nhiều vấn đề bức xúc cần giải quyết, như mất cân bằng giới tính khi sinh (tỷ số giới tính khi sinh ở Trung Quốc hiện nay là 120 trẻ trai/100 trẻ gái) và vấn đề chăm sóc người cao tuổi. Trong khi tỉ lệ người già ở một số nước đang phát triển khoảng 3% - 4% dân số thì người già ở Trung Quốc đã lên đến 12% (khoảng 200 triệu người già).

Sau 30 năm thực hiện chính sách một con, giờ đây nhiều cặp vợ chồng già ở Trung Quốc đang thiếu người chăm sóc, trong khi xã hội chỉ có thể cung cấp những dịch vụ ít ỏi cho họ. Việc siêu âm thai phụ để loại bỏ con gái đã diễn ra nhiều năm do người dân muốn có con trai, khiến sự chênh lệch nam nữ ngày càng trở nên nghiêm trọng.

Một trong những vấn đề đau đầu nhất hiện nay là sự suy giảm lòng hiếu thảo - nghĩa vụ phụng dưỡng cha mẹ già dù có bất cứ khó khăn nào. Các chuyên gia xã hội học cho biết những người được sinh ra trong thế hệ một con của Trung Quốc đang ngày càng chú ý đến bản thân, ngày càng xa rời những nghĩa vụ đối với cha mẹ già. Bị cuốn vào ánh sáng của các đô thị lớn, theo đuổi lối sống thị dân giàu có, nhiều người thậm chí còn quyết định sẽ không sinh con.

Những bậc sinh thành bị bỏ lại phía sau phải tìm cách thích nghi với cuộc sống. Điều gây kinh ngạc nhất, là giờ đây, họ thay đổi định kiến từ hàng nghìn năm về con trai hay gái, và cho rằng con gái giờ hiếu thảo hơn. Theo kết quả một cuộc khảo sát qua mạng mới đây, tỷ lệ người muốn có con gái đã nhỉnh hơn số người “khát” con trai một chút. Nhiều người già phải tìm cách tham gia các chương trình chăm sóc của tư nhân, hoặc lạ lùng hơn - thuê con nuôi cho vui tuổi xế chiều.

Chính phủ, nhận thấy xu thế hao mòn lòng hiếu thảo là khó tránh khỏi, đang tạo lập một hệ thống nhằm chăm sóc người cao tuổi, trong khi định kiến xã hội vẫn là ngần ngại và xấu hổ nếu con cái phải đưa cha mẹ đến trại dưỡng lão. Lẽ tất nhiên, một giải pháp dễ dàng hơn nhiều chính là cho phép người ta sinh nhiều con, nhưng giới chức Trung Quốc cũng phải lo ngại đến một sự bùng nổ về dân số. Thủ tướng Ôn Gia Bảo khẳng định Chính phủ Trung Quốc sẽ tiếp tục thực hiện chính sách một con và kiểm soát tỷ lệ sinh ở mức độ thấp.

Nhưng trong thực tế xã hội, thay đổi vẫn âm thầm diễn ra. Vấn đề chăm sóc người già vẫn luôn là chuyện nóng ở các nước giàu có, nhưng ở Trung Quốc, nó lại thêm phần phức tạp. Tuổi thọ trung bình ở nước này tăng từ dưới 50 (năm 1949) lên 72 hiện nay. Tỷ phần người cao tuổi trong dân số cũng tăng. Cho dù Hiến pháp Trung Quốc quy định con cái phải phụng dưỡng cha mẹ, nhiều thanh niên giờ đang làm ngơ nghĩa vụ đó, và hệ quả là có tới 42% số cặp vợ chồng già phải sống một mình. ở những đô thị lớn, tỷ lệ này lên đến 56%, ngang với ở Mỹ, nơi hệ thống an sinh và dưỡng lão mạnh hơn nhiều.

Truyền thống xưa nay, các gia đình vẫn trông vào con trai làm trọng, nhưng trong xã hội Trung Quốc hiện thời, nhiều cặp vợ chồng đang nhận ra rằng chính con gái mới là người chăm sóc cha mẹ tốt hơn. Feng Xiaotian, nhà xã hội học thuộc Đại học Nam Kinh, nói: "Con gái biết nghĩ hơn". Nhiều người không còn coi con gái là "đồ áo mỏng" - hàm ý túi tiền không đủ chăm sóc cha mẹ già - nữa.

Thế nhưng khi nhận ra điều đó thì nhiều cặp vợ chồng đã quá tuổi để có thể sinh con gái, và phải tìm cách "kiếm" một người. Nhận con nuôi lớn tuổi - một phong tục từ thời phong kiến - đang sống lại và thịnh hành.

Giải pháp

Thực ra, Chính phủ Trung Quốc cũng đã nới lỏng dần dần chính sách một con. Các hộ gia đình nông thôn, nếu đã có một con đầu lòng là gái, có thể được sinh thêm một con nữa. Từ năm 2000, những cặp vợ chồng nào đều là con một có thể được đẻ hai con, nhằm tránh hiện tượng 8-4-2-1, trong đó một cặp vợ chồng trẻ phải phụng dưỡng 4 cha mẹ và 8 ông bà. Nhưng nới lỏng cũng chẳng phải dễ thực hiện, ở các thành phố lớn, nhiều người trẻ chỉ muốn có một hoặc thậm chí không có con, theo mốt "nhân đôi thu nhập, không sinh con".

Nguyên do của tình trạng này là kinh tế. Một cuộc khảo sát cho thấy những cư dân đô thị tuổi 30 không muốn có nhiều con là bởi chi phí quá cao. Chính phủ có thể giúp để giảm các chi phí, nhưng họ cũng có lý do để thận trọng. Các quan chức vẫn còn nhớ rõ sự bùng nổ dân số vào năm 1983, khi giới chức mở những cuộc thảo luận về chính sách dân số và dẫn tới 30 triệu ca sinh thêm trong năm tiếp theo. Với 1,3 tỉ người hiện nay, Bắc Kinh rõ ràng phải cân nhắc để một “quả bom” dân số mới không đè bẹp những thành tựu kinh tế vừa đạt được.

Có một cách khác, là hỗ trợ cho những người già trong bối cảnh các dịch vụ an sinh cho người cao tuổi hiện nay rất yếu. Giới chức Trung Quốc đã đưa ra một số sáng kiến như lập các đội chăm sóc tại gia, mang cơm đến nhà, cho thuê nhân công làm việc vặt trong nhà các cụ, hoặc cho phép người cao tuổi tham gia chương trình hợp tác xã y tế nông thôn với mức phí 1,5 USD hằng năm.

Điều này được hy vọng là sẽ cải thiện chăm sóc y tế cho người già, tránh tình trạng như trước đây. Giáo sư Wu Changping, chuyên gia về dân số và người cao tuổi thuộc Đại học Nhân dân Bắc Kinh, bình luận: "Trước đây, khi một nông dân ốm hoặc phải mổ, thì cả nhà ông ta phá sản".

Hiện nay, trọng tâm công tác dân số ở Trung Quốc đang chuyển hướng từ tập trung kiểm soát quy mô dân số sang nâng cao chất lượng dân số, cơ cấu dân số và phân bố dân số; quan tâm đến đời sống an sinh xã hội. Một trong những vấn đề lớn đặt ra là cường độ dân số lưu động đang ngày càng tăng. Số lượng dân số lưu động hiện nay khoảng 210 triệu người. Dự báo sau 30 năm tới Trung Quốc sẽ có khoảng 500 triệu dân số lưu động. Hàng loạt vấn đề liên quan đến quản lý dân cư, an sinh xã hội, lao động việc làm... đang đặt ra cho công tác dân số ở Trung Quốc nhiều nhiệm vụ mới.

Tăng độ tuổi về hưu cho người lao động cũng là một giải pháp khác nhằm giảm áp lực cho hệ thống chi trả lương hưu hiện nay. Nhưng theo nhận định của các chuyên gia an sinh xã hội, tăng tuổi về hưu cũng tạo ra hàng loạt các vấn đề cho Chính phủ Trung Quốc.

Chính sách đẻ 2 con cũng không phải là không được tính đến. Chính quyền thành phố Thượng Hải đã trở thành thành phố đầu tiên lên tiếng khuyến khích người dân có hai con. Các quan chức kế hoạch hóa gia đình ở thành phố Thượng Hải đã đi tới nhiều gia đình, phân phát tờ rơi khuyến khích người dân có thêm con thứ hai. Nguyên nhân cơ bản vẫn là chuyện dân số Thượng Hải đang già đi nhanh chóng. Hiện Thượng Hải có khoảng 3 triệu người ở độ tuổi trên 60 trong tổng số gần 13,7 triệu dân.

Tuy nhiên, phản ứng của dân chúng chưa thực sự nồng nhiệt. Nhiều người mang tâm lý “con một” nên cũng chỉ muốn sinh một con. Có lẽ đây cũng là thách thức mới đối với Bắc Kinh nếu muốn thay đổi hiện trạng dân số hiện nay./.