Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực quản lý ở các doanh nghiệp nhỏ và vừa trong quá trình hội nhập

Doanh nghiệp nhỏ và vừa ở nước ta hiện nay có vị trí, vai trò quan trọng trong nền kinh tế quốc dân vì số lượng đông đảo với những đóng góp to lớn cho đất nước và sự phát triển xã hội. Tiêu chí cơ bản để phân loại doanh nghiệp nhỏ và vừa là dựa vào số lượng lao động và số vốn. Với các tiêu chí này, doanh nghiệp được phân loại thành doanh nghiệp có quy mô siêu nhỏ, quy mô nhỏ, quy mô vừa và quy mô lớn. Tuy nhiên, việc phân loại này chỉ mang tính chất tương đối vì giữa các ngành nghề, lĩnh vực kinh doanh và các giai đoạn khác nhau thì sự biến động về nhân lực, nguồn vốn cũng có sự thay đổi.

Trong những năm vừa qua, nhờ các chủ trương đúng đắn của Đảng, chính sách thông thoáng và kịp thời của Nhà nước nên số lượng các doanh nghiệp nhỏ và vừa hình thành và phát triển rất nhanh. Hiện nay, các doanh nghiệp nhỏ và vừa chiếm hơn 90% tổng số doanh nghiệp trong nền kinh tế quốc dân. Theo Bộ Kế hoạch và Đầu tư, trong giai đoạn 2011- 2013 cả nước thành lập thêm 224,2 nghìn doanh nghiệp, bằng 40,9% tổng số doanh nghiệp được thành lập giai đoạn 1991 - 2010. Mục tiêu phân đấu đến cuối năm 2015 cả nước sẽ có khoảng 700.000 doanh nghiệp hoạt động. Sự phát triển mạnh mẽ các doanh nghiệp, trong đó có doanh nghiệp nhỏ và vừa cho thấy đất nước đang chuyển biến nhanh theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa.

Với số lượng đông đảo, các doanh nghiệp nhỏ và vừa đã và đang có những đóng góp to lớn vào sự phát triển chung của đất nước. Theo số liệu công bố của các cơ quan chức năng, doanh nghiệp nhỏ và vừa đóng góp trên 40% GDP, thu hút trên 50% tổng số lao động, chiếm 17,26% tổng nguồn thu ngân sách nhà nước. Như vậy, các doanh nghiệp nhỏ và vừa tham gia ở nhiều phương diện khác nhau từ đóng góp vào ngân sách nhà nước, cung cấp hàng tiêu dùng, đến tạo công ăn việc làm, giảm các tệ nạn xã hội, góp phần to lớn vào sự phát triển. Sự ổn định, phát triển của các doanh nghiệp nhỏ và vừa sẽ ảnh hưởng và quyết định đến sự ổn định và phát triển chung của đất nước. Do đó, khi đất nước hội nhập ngày càng sâu rộng, toàn diện vào khu vực và quốc tế thì các doanh nghiệp nói chung và doanh nghiệp nhỏ và vừa nói riêng cần phải chuẩn bị sẵn sàng và đầy đủ cho quá trình này.

Doanh nghiệp nhỏ và vừa nước ta có điểm xuất phát thấp, làm ăn nhỏ lẻ manh mún, trình độ khoa học công nghệ, lạc hậu, thiếu vốn, chất lượng nguồn nhân lực kém dẫn đến năng suất lao động thấp, đặc biệt là chất lượng đội ngũ giám đốc các doanh nghiệp nhỏ và vừa còn nhiều hạn chế. Trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay đòi hỏi giám đốc các doanh nghiệp không chỉ có trình độ chuyên môn, có khả năng quản trị doanh nghiệp tốt, mà đòi hỏi họ phải có khả năng nhanh nhạy, nắm bắt kịp thời nhu cầu của thị trường, yếu tố quyết định đến sự cạnh tranh. Quá trình quản lý doanh nghiệp hiện nay không chỉ cần đến “kinh nghiệm”, “sống lâu lên lão làng” như trước kia mà nó đòi hỏi giám đốc doanh nghiệp phải có năng lực thật, trình độ thật, có đủ các kỹ năng về quản lý, ngoại ngữ, tin học, sự hiểu biết về văn hóa, phong tục tập quán của các nước trên thế giới…

Ở nước ta, các doanh nghiệp nhỏ và vừa phần lớn đi lên từ các mô hình sản xuất gia đình, cá thể nhỏ lẻ, khi có cơ hội làm ăn thì thành lập doanh nghiệp và họ trở thành giám đốc; một bộ phận khác làm giám đốc doanh nghiệp theo con đường “cha truyền con nối” bố mẹ gây dựng cơ đồ và con cái sẽ trở thành giám đốc doanh nghiệp mà không phải trải qua một trường lớp đào tạo nào… Con đường trở thành giám đốc doanh nghiệp khá đơn giản này thường xuất hiện ở các loại hình doanh nghiệp nhỏ và vừa và khi đất nước hội nhập sẽ đặt ra cho họ rất nhiều thách thức. Càng hội nhập sâu, các doanh nghiệp nhỏ và vừa càng bộc lộ ra những hạn chế cần khắc phục. Đó là tình trạng thiếu vốn; trình độ khoa học - kỹ thuật lạc hậu, khả năng quản trị kinh doanh kém, khả năng liên doanh, liên kết, mở rộng thị trường hạn chế, khả năng ứng biến với những khó khăn khủng hoảng không linh hoạt và đặc biệt là chất lượng nguồn nhân lực thấp.

Thực tế đã chứng minh, có những doanh nghiệp điểm xuất phát thấp nhưng nhờ người quản lý có năng lực, trình độ, biết nắm bắt thời cơ đã “chèo lái con thuyền” doanh nghiệp vượt qua những thách thức, khó khăn để đạt được thành công; nhưng cũng có những doanh nghiệp có điểm xuất phát khá tốt với nguồn tài chính dồi dào, thị trường ổn định, song quản lý doanh nghiệp có năng lực yếu kém, trình độ hạn chế đã làm cho doanh nghiệp làm ăn thua lỗ dẫn đến phá sản. Có thể thấy, chất lượng nguồn nhân lực đóng vai trò quyết định đến sự sống còn, thành bại của các doanh nghiệp.

Đối với nước ta, chất lượng nguồn nhân lực trong các doanh nghiệp nhỏ và vừa hạn chế không chỉ ở người lao động mà cả đội ngũ làm công tác quản lý. Điều đáng lo ngại là đa số những người có trình độ đào tạo từ cao đẳng và đại học trở lên thì cũng ít người có kiến thức về kinh tế và quản trị doanh nghiệp, về pháp luật trong kinh doanh. Khi khủng khoảng kinh tế diễn ra càng bộc lộ rõ hơn những lạc hậu, hạn chế trong chất lượng quản trị doanh nghiệp. Trước kia, trong các giao dịch thương mại giữa các doanh nghiệp Việt Nam và quốc tế, chúng ta thường nhận về phần thiệt thòi, thậm chí còn bị lừa do không hiểu biết về pháp luật quốc tế và pháp luật nước sở tại. Để chiến thắng trên sân nhà, tăng khả năng cạnh tranh, tiến ra thương trường khu vực và quốc tế, trong thời gian tới các doanh nghiệp nhỏ và vừa còn nhiều việc phải làm. Một trong những việc quan trọng trước mắt và lâu dài là nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, trong đó có đội ngũ làm công tác quản lý doanh nghiệp bằng một số giải pháp sau:

Thứ nhất, hoàn thiện các chính sách hỗ trợ của Nhà nước đối với các doanh nghiệp nhỏ và vừa trong công tác đào tạo. Trong những năm qua, Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách đúng đắn, kịp thời tạo hành lang pháp lý cho việc thành lập, hoạt động và phát triển các doanh nghiệp. Chưa có giai đoạn nào việc thành lập doanh nghiệp lại được tạo điều kiện thuận lợi như hiện nay, đặc biệt với sự thông qua Luật Doanh nghiệp sửa đổi.

Những doanh nghiệp nhỏ và vừa, doanh nghiệp mới thành lập gặp nhiều khó khăn, bỡ ngỡ trong công tác quản trị, điều hành doanh nghiệp, bản thân họ cũng muốn đi học để nâng cao trình độ... Một số nơi đã thực hiện hỗ trợ đào tạo cho các chủ doanh nghiệp nhỏ và vừa nhưng còn mang tính hình thức. Do đó, Nhà nước cần hoàn thiện các chính sách hỗ trợ cho chủ các doanh nghiệp nhỏ và vừa, coi đây là một nội dung bắt buộc, muốn được điều hành doanh nghiệp thì phải trải qua các khóa đào tạo. Việc tổ chức các khóa đào tạo có thể giao cho các cơ quan quản lý nhà nước về doanh nghiệp như Bộ Kế hoạch Đầu tư hoặc các tổ chức xã hội nghề nghiệp, các hiệp hội... thực hiện.

Thứ hai, bản thân các chủ doanh nghiệp cần tích cực, chủ động trong việc nâng cao trình độ. Mỗi chủ doanh nghiệp phải ý thức được trách nhiệm, nghĩa vụ và những hạn chế của chính bản thân mình để có kế hoạch khắc phục, cố gắng vươn lên. Bối cảnh hội nhập quốc tế hiện nay đòi hỏi phương pháp, cách thức quản trị doanh nghiệp rất khác so với trước kia, chủ doanh nghiệp phải biết ngoại ngữ, có khả năng sử dụng thành thạo và hiệu quả mạng in-tơ-nét vào công tác giao dịch và quản trị. Do đó, mỗi chủ doanh nghiệp phải tự học tập vươn lên để cập nhập những tri thức mới, năng động, sáng tạo tìm kiếm phương pháp, cách làm việc mới, thị trường mới.

Chủ động, tích cực học tập nâng cao trình độ có thể được thực hiện một cách đa dạng thông qua các khóa đào tạo hoặc tham gia các buổi hội thảo, các khóa tập huấn hoặc các buổi xúc tiến thương mại, các buổi tham quan thực tế, học hỏi kinh nghiệm lẫn nhau. Trong thời gian qua, nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa đã có những hoạt động tham quan thực tế học hỏi kinh nghiệm lẫn nhau, tuy nhiên mới chỉ bó hẹp trong nước, các hoạt động xúc tiến thương mại mang tầm khu vực và quốc tế vẫn còn nhiều hạn chế. Khi hội nhập sâu rộng thì việc giao lưu học hỏi để nâng cao trình độ ngang tầm quốc tế là điều rất cần thiết.

Thứ ba, tăng cường hỗ trợ các kiến thức về hội nhập cho các nhà quản lý doanh nghiệp, nhất là những doanh nghiệp nhỏ và vừa. Mặc dù Việt Nam đã là thành viên chính thức của nhiều tổ chức quốc tế nhưng sự hiểu biết của các doanh nghiệp về cơ chế hoạt động, các quy định, quy chế, quy tắc… của các tổ chức quốc tế còn nhiều hạn chế. Đa số các doanh nghiệp chưa có sự chuẩn bị sẵn sàng để đón nhận thời cơ, vượt qua thách thức khi đất nước hội nhập. Các doanh nghiệp luôn bị động trong các đàm phán thương mại, do không biết và không hiểu rõ về nó, điều này rất bất lợi trong bối cảnh cạnh tranh khốc liệt như hiện nay. Do đó đòi hỏi Nhà nước, các tổ chức, hiệp hội và bản thân mỗi doanh nghiệp cần chủ động tích cực tìm hiểu những kiến thức về hội nhập kinh tế quốc tế, hội nhập quốc tế. Việc hiểu biết đúng và đầy đủ các quy định sẽ giúp các doanh nghiệp tự tin trong quá trình hội nhập.

Thứ tư, phát huy vai trò của các hiệp hội, các tổ chức xã hội nghề nghiệp trong việc tư vấn hỗ trợ các doanh nghiệp nhỏ và vừa về nâng cao chất lượng nhân lực. Hệ thống các tổ chức hỗ trợ doanh nghiệp ngày càng hoàn thiện và phát triển trên khắp cả nước từ Trung ương cho đến địa phương. Các tổ chức như Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), Liên minh Hợp tác xã Việt Nam, Hội Doanh nghiệp trẻ, Hiệp hội doanh nghiệp nhỏ và vừa… đã đại diện, bảo vệ cho quyền và lợi ích hợp pháp của các doanh nghiệp hội viên, đồng thời thực hiện các hoạt động xúc tiến thương mại. Những năm qua, các tổ chức hiệp hội, tổ chức xã hội nghề nghiệp đã phát huy tốt vai trò của mình, hỗ trợ các doanh nghiệp trên nhiều phương diện nhất là hoạt động thương mại, tìm kiếm thị trường. Tuy nhiên, sự hỗ trợ trong lĩnh vực nâng cao chất lượng nhân lực quản lý ở các doanh nghiệp nhỏ và vừa còn nhiều hạn chế, vai trò của các tổ chức này chưa được phát huy một cách tối đa.

Các hoạt động đào tạo, truyền đạt kinh nghiệm quản lý giữa các hội viên chưa được thực hiện hoặc thực hiện nhưng không thường xuyên, hiệu quả chưa cao. Với vai trò đại diện cho doanh nghiệp, các hiệp hội, các tổ chức xã hội nghề nghiệp cần đứng ra tổ chức các khóa đào tạo, tập huấn cho các hội viên hoặc tổ chức các hoạt động giao lưu truyền đạt kinh nghiệm giữa các hội viên với nhau. Các hoạt động này cần được thực hiện một cách thường xuyên, có tổ chức, doanh nghiệp nào thiếu và yếu về lĩnh vực gì thì được hướng dẫn, bổ sung kịp thời.

Quá trình hợp tác, liên kết giữa các quốc gia, các nền kinh tế với nhau sẽ tạo ra một thế giới chung, thị trường chung, theo đó tạo ra những thời cơ thuận lợi để các quốc gia xích lại gần nhau, học hỏi lẫn nhau, cùng nhau giải quyết những vấn đề chung... Song, quá trình hội nhập cũng đặt ra rất nhiều thách thức như khoảng cách giàu nghèo, ô nhiễm môi trường, nguy cơ tụt hậu xa hơn về kinh tế, đặc biệt là nguy cơ thua trên sân nhà của các doanh nghiệp nội địa… Với những thời cơ và thách thức đặt ra đòi hỏi mỗi quốc gia và mỗi doanh nghiệp cần phải biết nắm bắt thời cơ, vượt qua thách thức để đạt được thành công. Muốn làm được điều đó bản thân mỗi doanh nghiệp cần phải có sự chuẩn bị kỹ lưỡng, chu đáo về mọi mặt, trong đó quan trọng nhất là chất lượng nguồn nhân lực, đặc biệt là nhân lực làm công tác quản lý doanh nghiệp. Chất lượng nguồn nhân lực luôn là yếu tố quan trọng và quyết đinh đến sự thành công của mỗi quốc gia nói chung và của chính các doanh nghiệp nói riêng. Sự chuẩn bị chu đáo, đầy đủ về chất lượng nguồn nhân lực sẽ là một yếu tố quan trọng đảm bảo sự thành công của Việt Nam trong quá trình hội nhập toàn cầu hiện nay./.