Quản trị tài chính toà soạn trong bối cảnh chuyển đổi số báo chí

Yêu cầu về quản trị tài chính tòa soạn trong kỷ nguyên số

Hoạt động báo chí hiện nay chủ yếu diễn ra trong môi trường số đa nền tảng, với nhịp độ thông tin nhanh và yêu cầu tương tác cao. Trước thay đổi này, các cơ quan báo chí cần điều chỉnh tổ chức bộ máy, quy trình làm việc và phương thức quản lý, nhằm đáp ứng yêu cầu hoạt động trong điều kiện truyền thông nhiều chuyển biến.

Những năm gần đây, các tòa soạn có xu hướng vận hành linh hoạt, chú trọng phối hợp giữa khâu sản xuất, biên tập và phân phối thông tin. Hoạt động báo chí gắn chặt với nền tảng dữ liệu, kéo theo yêu cầu ngày càng cao về hạ tầng kỹ thuật, năng lực khai thác công nghệ và chất lượng đội ngũ. Do đó, việc đầu tư công nghệ, đào tạo nhân lực và đổi mới nội dung trở thành yêu cầu tất yếu trong quá trình tổ chức hoạt động báo chí. Cùng với những thay đổi về tổ chức và công nghệ, yêu cầu thực hiện cơ chế tự chủ tài chính đối với các cơ quan báo chí ngày càng rõ nét. Việc đẩy mạnh đổi mới cơ chế tài chính đối với các đơn vị sự nghiệp công lập, gắn với nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực ngân sách, đặt các tòa soạn trước nhiệm vụ chủ động trong cân đối thu - chi và huy động các nguồn lực hợp pháp để duy trì hoạt động.

Trước thực trạng các nguồn thu truyền thống của tòa soạn gặp nhiều khó khăn, bài toán bảo đảm tài chính cho hoạt động báo chí trở nên phức tạp hơn. Trong môi trường truyền thông số, nguồn thu quảng cáo của báo chí ngày càng chịu sức ép khi phần lớn doanh thu quảng cáo trực tuyến tập trung vào các nền tảng công nghệ xuyên quốc gia. Khoảng 70% - 80% doanh thu quảng cáo trên internet những năm gần đây thuộc về các “ông lớn” công nghệ như Google và Facebook⁽¹⁾. Điều này khiến mô hình doanh thu truyền thống của báo chí đối mặt với nhiều khó khăn trong điều kiện mới.

Hiện nay, nhu cầu đầu tư cho chuyển đổi số, hạ tầng công nghệ và phát triển đội ngũ đang ngày càng gia tăng. Đây là những yếu tố tác động trực tiếp đến năng lực hoạt động và khả năng phát triển lâu dài của cơ quan báo chí. Áp lực về ngân sách buộc các tòa soạn phải cân nhắc kỹ lưỡng lựa chọn hướng đầu tư, xác định thứ tự ưu tiên và tổ chức phân bổ nguồn lực phù hợp với mục tiêu, chiến lược phát triển của từng cơ quan báo chí. Việc lựa chọn mô hình sản xuất nội dung, tổ chức hệ thống phân phối hay ứng dụng công nghệ đều đòi hỏi nguồn lực tương ứng và cách thức quản trị phù hợp. Khi công tác quản trị tài chính toà soạn thiếu tính chủ động, định hướng, hiệu quả đầu tư khó bảo đảm và khả năng triển khai các nhiệm vụ chuyên môn cũng ảnh hưởng, nhất là trong bối cảnh yêu cầu đổi mới hoạt động báo chí ngày càng cao.

Từ góc độ quản trị, chuyển đổi số đặt ra yêu cầu phải nhìn nhận quản trị tòa tài chính toà soạngắn liền với quản trị tổ chức và quản trị hoạt động báo chí. Công tác quản trị liên quan đến huy động, sử dụng nguồn lực và gắn bó chặt chẽ với xác định mục tiêu, lựa chọn ưu tiên, tổ chức thực hiện chiến lược phát triển của cơ quan báo chí. Cách tiếp cận này giúp tòa soạn chủ động trong phân bổ nguồn lực, bảo đảm sự thống nhất giữa mục tiêu chuyên môn và điều kiện tài chính trong quá trình tổ chức hoạt động.

Trong môi trường truyền thông số với nhiều biến động, quản trị tài chính toà soạn có ý nghĩa quan trọng với việc duy trì sự ổn định của hoạt động báo chí. Khi nguồn lực tài chính được tổ chức và sử dụng hợp lý, tòa soạn có điều kiện duy trì hoạt động thông tin, giữ vững chất lượng sản phẩm báo chí và thực hiện tốt nhiệm vụ chính trị - xã hội. Đây là nền tảng quan trọng để các cơ quan báo chí nâng cao năng lực thích ứng và phát triển bền vững trong kỷ nguyên số.

Một số vấn đề lý luận đặt ra với quản trị tòa soạn về tài chính hiện nay

Từ yêu cầu chuyển đổi số và thực hiện cơ chế tự chủ tài chính, quản trị tài chính tòa soạn đang đặt ra một số vấn đề về vị trí, vai trò và phương thức tổ chức trong điều kiện mới.

Một là, cần nhận thức quản trị tài chính tòa soạn là một bộ phận hữu cơ của quản trị báo chí.

Trong quá trình đổi mới hoạt động báo chí, quản trị tòa soạn được xác đinh là một chỉnh thể thống nhất, bao gồm quản trị nội dung, quản trị tổ chức - nhân sự và quản trị tài chính tòa soạn. Các nội dung không tồn tại tách rời, mà gắn bó chặt chẽ với nhau trong việc tổ chức hoạt động, định hình phương thức vận hành và quyết định hiệu quả của cơ quan báo chí. Dưới tác động của công nghệ số, mối liên hệ giữa các nội dung quản trị càng trở nên rõ nét, đòi hỏi cách tiếp cận tổng thể, có tính hệ thống. Quản trị tài chính tòa soạn theo nghĩa hẹp (gắn với công tác thu - chi, kế toán và quyết toán ngân sách) chỉ phù hợp với mô hình hoạt động ổn định trước đây, không còn đáp ứng yêu cầu trong môi trường truyền thông số. Khi các khâu từ tổ chức nhân sự, sản xuất nội dung, phân phối thông tin và đầu tư công nghệ đều liên quan đến nguồn lực, quản trị tài chính tòa soạn cần được đặt đúng vị trí trong tổng thể quản trị báo chí, gắn với mục tiêu và định hướng phát triển của tổ chức.

Một số nghiên cứu trong nước đã tiếp cận quản trị tài chính tòa soạn gắn với chiến lược phát triển dài hạn của cơ quan báo chí. Từ phân tích về mô hình phát triển quy mô lớn, việc tích tụ nguồn lực, xây dựng tài sản thương hiệu và chuyên nghiệp hóa quản trị có vai trò quan trọng trong việc duy trì và mở rộng hoạt động của cơ quan báo chí. Theo cách tiếp cận này, quản trị tài chính tòa soạn không thể tách rời chiến lược đầu tư, năng lực công nghệ và cơ chế kiểm soát nội bộ trong quá trình phát triển⁽²⁾. Xác định quản trị tài chính là một bộ phận hữu cơ của quản trị tòa soạn giúp cơ quan báo chí chủ động hơn trong vận hành, từ đó gắn kết hài hòa giữa mục tiêu chuyên môn và điều kiện nguồn lực. 

Hai là, quản trị tài chính tòa soạn cần đặt trong mối quan hệ thống nhất với tôn chỉ, mục đích và chức năng xã hội của báo chí.

Báo chí Việt Nam là thiết chế chính trị - xã hội đặc thù, hoạt động theo tôn chỉ, mục đích rõ ràng, gắn với nhiệm vụ tuyên truyền, định hướng tư tưởng, phản ánh, bảo vệ lợi ích của Đảng, Nhà nước và nhân dân. Đặc thù này chi phối toàn bộ hoạt động báo chí, từ nội dung thông tin đến tổ chức bộ máy và phương thức vận hành. Bên cạnh đó, quản trị tài chính tòa soạn phải được đặt trong khuôn khổ bản chất và sứ mệnh của báo chí Việt Nam. Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định, báo chí là vũ khí cách mạng sắc bén, là tiếng nói của Đảng và nhân dân, là phương tiện tuyên truyền đường lối, chính sách của Đảng⁽³⁾. Các hoạt động quản trị, trong đó có quản trị tài chính toà soạn, đều phải phục vụ trực tiếp cho việc thực hiện chức năng chính trị - xã hội của báo chí.

Trong điều kiện phát triển kinh tế truyền thông, quản trị tài chính tòa soạn không thể tách rời chức năng, tôn chỉ, mục đích của cơ quan báo chí. Các tổng kết khoa học nhấn mạnh, việc phát triển kinh tế truyền thông phải được đặt trong tổng thể hoạt động báo chí, gắn liền và phục vụ trực tiếp cho nhiệm vụ thông tin, tuyên truyền của các cơ quan báo chí⁽⁴⁾. Việc tổ chức và sử dụng nguồn lực tài chính hợp lý giúp tòa soạn duy trì hoạt động thông tin thường xuyên, tập trung nguồn lực cho những nội dung trọng tâm, phục vụ yêu cầu tuyên truyền và định hướng dư luận. Khi đặt trong khuôn khổ tôn chỉ, mục đích, quản trị tài chính tòa soạn góp phần giữ vững định hướng nội dung và chất lượng thông tin trong điều kiện áp lực về nguồn lực ngày càng lớn. Đây là nền tảng để bảo đảm giữa nhu cầu phát triển và chức năng xã hội của báo chí quá trình tổ chức hoạt động.

Thực tiễn cho thấy, các mô hình tạo nguồn thu trong môi trường số chỉ phát huy hiệu quả khi được xây dựng trên nền tảng niềm tin và gắn bó lâu dài của công chúng. Nếu hình thức thu phí quảng cáo tập trung vào các tiêu chuẩn về lượt xem, lượt chia sẻ, lượng người truy cập… để tạo động lực sản xuất các sản phẩm báo chí, thì hình thức thu phí công chúng lại tập trung vào niềm tin và sự trung thành của công chúng⁽⁵⁾.

Ba là, làm rõ vai trò quản trị tài chính tòa soạn trong bối cảnh chuyển đổi số

Chuyển đổi số tác động sâu rộng đến phương thức tổ chức và vận hành của tòa soạn, thể hiện ở việc đổi mới nội dung, đa dạng hình thức thể hiện, mở rộng nền tảng phân phối và tăng cường ứng dụng công nghệ trong sản xuất, biên tập và phát hành thông tin. Với những thay đổi về đầu tư hạ tầng kỹ thuật, công nghệ và phát triển đội ngũ, vấn đề tài chính trở thành yếu tố quan trọng trong quá trình đổi mới hoạt động báo chí. Như vậy, quản trị tài chính tòa soạn giữ vai trò định hướng việc lựa chọn ưu tiên đầu tư, tổ chức phân bổ nguồn lực hiệu quả, từ đó tạo cơ sở triển khai các hoạt động chuyển đổi số theo lộ trình và mục tiêu xác định. 

Bốn là, quản trị tài chính toà soạn gắn liền với yêu cầu bảo đảm tính ổn định và phát triển bền vững của báo chí.

Hoạt động báo chí đòi hỏi tính liên tục, ổn định và khả năng đáp ứng kịp thời các yêu cầu thông tin của xã hội. Việc tổ chức và sử dụng hiệu quả các nguồn lực tài chính tạo điều kiện để tòa soạn duy trì hoạt động thông tin, bảo đảm chất lượng sản phẩm báo chí và thực hiện đầy đủ các nhiệm vụ được giao. Sự ổn định về tài chính trở thành yếu tố quan trọng giúp báo chí giữ vững vai trò định hướng dư luận và phục vụ lợi ích chung của xã hội.

Trong định hướng chiến lược dài hạn, quản trị tài chính tòa soạn góp phần hình thành năng lực thích ứng và phát triển bền vững của cơ quan báo chí trước những biến động của môi trường truyền thông. Chủ động tổ chức nguồn lực, kiểm soát chi phí và phân bổ đầu tư hợp lý giúp các cơ quan báo chí duy trì khả năng đổi mới, nâng cao hiệu quả hoạt động và hạn chế rủi ro trong điều kiện thực hiện cơ chế tự chủ. Như vậy, triển khai bài bản quản trị tài chính trong tổng thể quản trị báo chí là trụ cột cho sự ổn định và phát triển của các toà soạn hiện nay.

Một số gợi mở đối với quản trị báo chí ở Việt Nam

Trong bối cảnh chuyển đổi số báo chí, việc vận dụng quản trị tài chính tòa soạn cần triển khai theo những định hướng cụ thể, phù hợp với đặc thù của báo chí cách mạng và điều kiện hoạt động hiện nay.

Một là, đưa quản trị tài chính tòa soạn trở thành nội dung gắn với trách nhiệm lãnh đạo và điều hành của cơ quan báo chí.

Hiệu quả quản trị tài chính phụ thuộc trực tiếp vào vai trò chỉ đạo và điều hành của cấp ủy, lãnh đạo cơ quan báo chí. Công tác tổ chức quản trị tài chính tòa soạn cần được đặt trong tổng thể công tác lãnh đạo, quản lý, gắn với trách nhiệm của người đứng đầu trong việc xác định mục tiêu phát triển, lựa chọn ưu tiên và tổ chức phân bổ nguồn lực. Khi quản trị tài chính toà soạn được đưa vào nội dung lãnh đạo, điều hành thường xuyên, các quyết định về tài chính có điều kiện gắn chặt hơn với nhiệm vụ chính trị và định hướng phát triển của cơ quan báo chí. Qua đó, tài chính được xem là yếu tố cấu thành của quản trị tòa soạn, phục vụ trực tiếp cho việc thực hiện mục tiêu, chiến lược và nhiệm vụ của cơ quan báo chí.

Hai là, hoàn thiện quy trình quản trị tài chính gắn với kế hoạch hoạt động và chiến lược phát triển của tòa soạn.

Quản trị tài chính tòa soạn cần được tổ chức theo quy trình thống nhất, gắn chặt với xây dựng kế hoạch hoạt động, kế hoạch sản xuất nội dung và định hướng phát triển của cơ quan báo chí. Việc lập dự toán, phân bổ và theo dõi sử dụng nguồn lực tài chính cần dựa trên các mục tiêu và nhiệm vụ cụ thể, tránh tình trạng tách rời giữa kế hoạch chuyên môn và điều kiện tài chính. Cùng với tiến trình đổi mới cơ chế hoạt động của các đơn vị sự nghiệp công lập, tự chủ tài chính đặt ra yêu cầu các cơ quan báo chí phải thay đổi phương thức tổ chức và vận hành. Nghị định số 60/2021/NĐ-CP, ngày 21-6-2021, về “Quy định cơ chế tự chủ tài chính của đơn vị sự nghiệp công lập” đã tạo khuôn khổ pháp lý cho việc chuyển từ cơ chế cấp phát bình quân sang cơ chế giao nhiệm vụ, đặt hàng và đấu thầu dịch vụ sự nghiệp công, đồng thời gắn quyền tự chủ với trách nhiệm tự chịu trách nhiệm của đơn vị. Yêu cầu tổ chức lại hoạt động và quy trình quản trị còn được đặt ra trong Quyết định số 348/QĐ-TTg, ngày 6-4-2023, của Thủ tướng Chính phủ, về “Chiến lược chuyển đổi số báo chí đến năm 2025, định hướng đến năm 2030”. Chiến lược này xác định rõ việc đổi mới mô hình hoạt động, tổ chức sản xuất nội dung, phát triển nền tảng số và ứng dụng công nghệ là những nội dung trọng tâm, đòi hỏi sự chủ động về nguồn lực và năng lực quản trị của các cơ quan báo chí. Khuôn khổ trên đặt ra yêu cầu phải tổ chức lại quy trình quản trị tài chính toà soạn theo hướng chủ động trong phân bổ, sử dụng nguồn lực, tăng cường minh bạch, trách nhiệm giải trình, bảo đảm sự thống nhất giữa kế hoạch hoạt động, điều kiện tài chính và tôn chỉ, mục đích của cơ quan báo chí.

Cùng với tiến trình chuyển đổi số, yêu cầu này càng trở nên cấp thiết khi các hoạt động đầu tư cho công nghệ, nền tảng số và phát triển đội ngũ đòi hỏi nguồn lực lớn. Việc hoàn thiện quy trình quản trị tài chính tòa soạn theo hướng gắn kết chặt chẽ với chiến lược sẽ nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực, từ đó tạo cơ sở kiểm soát và đánh giá kết quả hoạt động của tòa soạn.

Ba là, nâng cao năng lực đội ngũ làm công tác quản trị tài chính tòa soạn trong cơ quan báo chí.

Trong bối cảnh chuyển đổi số, quản trị tài chính toà soạn đòi hỏi đội ngũ nhân sự không chỉ giỏinghiệp vụ chuyên môn, mà còn hiểu rõ đặc thù hoạt động báo chí và yêu cầu phát triển của môi trường truyền thông số. Đây là yếu tố then chốt nhằm bảo đảm tính chủ động và hiệu quả trong tổ chức hoạt động. Nội dung nâng cao năng lực cần gắn với việc cập nhật kiến thức về quản trị, tài chính công, kinh tế báo chí và quản trị trong không gian số. Khi đội ngũ làm công tác quản trị tài chính tòa soạn có đủ năng lực, hiểu biết toàn diện, các quyết định phân bổ và sử dụng nguồn lực sẽ phù hợp hơn với yêu cầu chuyên môn cũng như định hướng phát triển của cơ quan báo chí.

Bốn là, tăng cường kỷ cương, minh bạch và trách nhiệm giải trình trong quản trị tài chính tòa soạn.

Quản trị tài chính tòa soạn cần gắn với xây dựng và thực hiện nghiêm kỷ cương tài chính, bảo đảm tính minh bạch trong huy động và sử dụng nguồn lực. Việc công khai, minh bạch các nội dung liên quan đến tài chính không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực, mà còn tạo sự đồng thuận trong nội bộ tòa soạn và củng cố niềm tin của xã hội đối với hoạt động báo chí. Tăng cường trách nhiệm giải trình trong quản trị tài chính tòa soạn cũng là yêu cầu quan trọng trong bối cảnh thực hiện cơ chế tự chủ và chuyển đổi số. Khi các quy trình quản trị được tổ chức rõ ràng, có kiểm soát và có đánh giá, quản trị tài chính tòa soạn sẽ trở thành công cụ hỗ trợ hiệu quả cho việc nâng cao chất lượng hoạt động báo chí và bảo đảm sự ổn định, phát triển bền vững của báo chí trong giai đoạn hiện nay./.

-------------------

(1) Xem: Sterling, Greg: “Almost 70% of digital ad spending going to Google, Facebook, Amazon, says analyst firm”, (Tạm dịch: Gần 70% chi tiêu quảng cáo kỹ thuật số đổ vào Google, Facebook, Amazon theo nhận định từ công ty phân tích), https://martech.org/almost-70-of-digital-ad-spending-going-to-google-facebook-amazon-says-analyst-firm/
(2) Lê Hải: Xây dựng tập đoàn truyền thông: giải pháp và chiến lược trong phát triển nền báo chí Việt Nam, NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2013
(2) Hồ Chí Minh: Toàn tập, NXB Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2011, t. 5, tr. 150
(4) Nguyễn Thuỳ Linh: “Kinh tế truyền thông: Lý luận, thực tiễn và kinh nghiệm”, Tạp chí Cộng sản điện tử, https://www.tapchicongsan.org.vn/web/guest/gop-y-du-thao-cac-van-kien-trinh-dai-hoi-xiii-cua-dang/-/2018/824154/view_content
(5) Nguyễn Thị Trường Giang: “Một số mô hình kinh tế báo chí trên thế giới và gợi mở cho hoạt động kinh tế báo chí ở Việt Nam hiện nay”, Tạp chí Cộng sản điện tử, ngày 28-4-2022, https://www.tapchicongsan.org.vn/web/guest/van_hoa_xa_hoi/-/2018/825305/mot-so-mo-hinh-kinh-te-bao-chi-tren-the-gioi-va-goi-mo-cho-hoat-dong-kinh-te-bao-chi-o-viet-nam-hien-nay.aspx#