Báo chí phát huy vai trò diễn đàn của nhân dân trong kỷ nguyên mới của dân tộc

1- Khi lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc sáng lập tờ Thanh Niên năm 1925, mục tiêu không chỉ là truyền bá chủ nghĩa Mác - Lê-nin vào Việt Nam, mà còn để giác ngộ, tập hợp, tổ chức quần chúng, khơi dậy lòng yêu nước, tinh thần đấu tranh và khát vọng độc lập, tự do. Như vậy, ngay từ khi ra đời, báo chí cách mạng Việt Nam đã ý thức sâu sắc và đảm đương tốt sứ mệnh là diễn đàn, phương tiện để quần chúng phản ánh tâm tư, nguyện vọng; cổ vũ, thôi thúc các tầng lớp nhân dân tích cực tham gia sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc.

Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn sử dụng báo chí như một vũ khí đấu tranh cách mạng; luôn nhất quán yêu cầu báo chí phải nói lên nguyện vọng của quần chúng nhân dân. Người đề nghị báo chí cần có mục “ý kiến bạn đọc”, coi ý kiến bạn đọc là những ý kiến đấu tranh không thể thiếu. Người căn dặn: “Phê bình và tự phê bình là vũ khí rất cần thiết và rất sắc bén, nó giúp chúng ta sửa chữa sai lầm và phát triển ưu điểm. Vì khéo lợi dụng nó mà Đảng ta và dân ta ngày càng tiến bộ. Đối với báo chí cũng vậy”⁽¹⁾; “Bác biết các chú văn hay chữ tốt, nhưng dù sao, nhân dân trăm tai nghìn mắt vẫn có nhiều ý kiến thông minh có thể giúp cho các chú tiến bộ hơn. Không riêng gì viết sách viết báo, mà công tác gì muốn làm tốt đều phải coi trọng ý kiến của nhân dân”⁽²⁾…

Trong “Bài nói chuyện tại lớp nghiên cứu chính trị khóa 1, Trường Đại học nhân dân Việt Nam” ngày 21-7-1956, Chủ tịch Hồ Chí Minh nhấn mạnh: “Chế độ ta là chế độ dân chủ, tư tưởng phải được tự do. Tự do là thế nào? Đối với mọi vấn đề, mọi người tự do bày tỏ ý kiến của mình, góp phần tìm ra chân lý. Đó là một quyền lợi mà cũng là một nghĩa vụ của mọi người. Khi mọi người đã phát biểu ý kiến, đã tìm thấy chân lý, lúc đó quyền tự do tư tưởng hóa ra quyền tự do phục tùng chân lý”⁽³⁾. Người chỉ rõ: “Chân lý là cái gì có lợi cho Tổ quốc, cho nhân dân. Cái gì trái với lợi ích của Tổ quốc, của nhân dân tức là không phải chân lý. Ra sức phụng sự Tổ quốc, phục vụ nhân dân - tức là phục tùng chân lý”⁽⁴⁾.

Trong các cuộc kháng chiến chống thực dân, đế quốc và đấu tranh bảo vệ Tổ quốc, báo chí cách mạng Việt Nam đã luôn đồng hành cùng nhân dân, phản ánh không khí sục sôi chiến đấu, ca ngợi những tấm gương anh dũng, lên án và vạch trần tội ác của kẻ thù, cổ vũ sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc. Đồng thời là diễn đàn đặc biệt - nơi chia sẻ niềm tin, ý chí, khát vọng độc lập; nơi hội tụ “ý Đảng - lòng dân” với quyết tâm phải giành cho được độc lập và giữ vững nền độc lập.

Quan điểm báo chí là diễn đàn của quần chúng nhân dân cũng là quan điểm xuyên suốt của Đảng ta trong quá trình lãnh đạo sự nghiệp cách mạng. Đặc biệt, khi đất nước giành được độc lập, hoà bình, sự đồng tâm, nhất trí trên cơ sở thống nhất ý kiến của nhân dân có một ý nghĩa sống còn. Do đó, “Báo chí phải thực sự trở thành cầu nối giữa Đảng, Nhà nước với nhân dân, là người tuyên truyền, hướng dẫn, cổ vũ nhân dân thực hiện đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước, đồng thời là diễn đàn xã hội rộng rãi để phát huy dân chủ, phát huy những giá trị văn hoá tiến bộ, hiện đại, giàu bản sắc dân tộc; diễn đàn để nhân dân tham gia các công việc của đất nước, giám sát và phản biện xã hội, nâng cao trình độ dân trí; động viên, cổ vũ nhân dân tham gia thực hiện thắng lợi các nhiệm vụ cách mạng”⁽⁵⁾.

2- Tại Lễ kỷ niệm 100 năm Ngày Báo chí cách mạng Việt Nam (21-6-1925 - 21-6-2025), Tổng Bí thư Tô Lâm đã khẳng định: “Trong khói lửa chiến tranh, báo chí là vũ khí sắc bén, mạnh hơn các loại đạn bom, xe tăng, đại bác, truyền tải tinh thần kháng chiến, lòng quả cảm và khát vọng độc lập, kêu gọi toàn dân tộc đấu tranh giải phóng và thống nhất non sông. Trong xây dựng, bảo vệ và phát triển đất nước, báo chí là nhịp cầu nối giữa Đảng, Nhà nước với nhân dân, là diễn đàn tin cậy của nhân dân, là sức mạnh, là nguồn cảm hứng cho toàn dân tộc trên con đường hướng tới tương lai giàu mạnh, phồn thịnh, độc lập, tự do, phát triển bền vững”⁽⁶⁾.

Dưới sự lãnh đạo của Đảng, trong các giai đoạn cách mạng của dân tộc, đặc biệt từ khi đất nước tiến hành công cuộc đổi mới, báo chí cách mạng Việt Nam đã thực hiện tốt vai trò, chức năng là tiếng nói của Đảng, Nhà nước, tổ chức chính trị - xã hội, là diễn đàn tin cậy của nhân dân, nhịp cầu nối liền “ý Đảng - lòng dân”; thực hiện tốt nhiệm vụ đưa chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng, Nhà nước đến với nhân dân; tạo môi trường để nhân dân tham gia vào hoạt động báo chí, phản ánh tâm tư, nguyện vọng chính đáng của nhân dân với Đảng, Nhà nước, bảo đảm tính tư tưởng, tính chiến đấu, tính nhân dân của báo chí; huy động sức mạnh của nhân dân tham gia xây dựng Đảng và hệ thống chính trị ngày càng trong sạch, vững mạnh.

Nhân dân thông qua báo chí để góp ý, hiến kế, bày tỏ sự đồng thuận với những quyết sách đúng đắn; lên tiếng về những vấn đề bức xúc, nổi cộm, mặt trái của đời sống. Đảng và Nhà nước thông qua báo chí để tiếp nhận, lắng nghe ý kiến nhân dân, điều chỉnh chính sách cho phù hợp với thực tiễn. Không ít chủ trương, đường lối, chính sách đã được bổ sung, hoàn thiện nhờ những ý kiến phản ánh từ báo chí - nơi tập hợp và truyền tải tâm tư, nguyện vọng của đông đảo quần chúng nhân dân.

Nhìn tổng thể, báo chí cách mạng Việt Nam đã và đang nỗ lực thực hiện tốt vai trò là diễn đàn của nhân dân. Các sản phẩm báo chí không đơn thuần là thông tin, mà còn là sự kết nối hàng triệu trái tim, khối óc trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

Lẽ đương nhiên, báo chí không thể tự phát huy vai trò diễn đàn của nhân dân nếu nhân dân thiếu niềm tin vào báo chí. Người dân chỉ tìm đến báo chí khi tin tưởng báo chí thượng tôn pháp luật trong phản ánh sự thật, bảo vệ lẽ phải và đấu tranh chống tiêu cực. Trong môi trường thông tin đa chiều hiện nay, khi các phương tiện truyền thông xã hội phát triển mạnh mẽ, dù thông tin rất phong phú, đa dạng nhưng thực trạng và nguy cơ thông tin xấu độc, tin giả tràn lan thì uy tín của báo chí càng trở thành yếu tố then chốt. Quần chúng luôn kỳ vọng, mong chờ báo chí lắng nghe một cách công tâm, phản ánh trung thực, minh bạch, để từ đó tạo ra diễn đàn thực sự hiệu quả. Chỉ có như vậy, báo chí mới thực sự góp phần kiến tạo niềm tin, đẩy lùi thông tin xấu, độc và tin giả.

3- Trong bối cảnh công cuộc đổi mới toàn diện đất nước diễn ra ngày càng mạnh mẽ, báo chí còn đảm nhiệm vai trò phản ánh hiện thực đời sống, phát hiện vấn đề, gợi mở giải pháp, tạo diễn đàn dân chủ để nhân dân tham gia thảo luận, phản biện những vấn đề liên quan trực tiếp đến cuộc sống, đến sự phát triển của xã hội. Thông qua báo chí, những vấn đề “nóng” liên quan đến giáo dục, y tế, bảo vệ môi trường, chống tham nhũng, chuyển đổi số… cần phải thường xuyên, kịp thời đưa lên diễn đàn công luận, để nhân dân bàn luận, góp ý, hiến kế. Đây là minh chứng sinh động, thể hiện rõ vai trò diễn đàn của nhân dân - nơi người dân không chỉ tiếp nhận thông tin mà còn là chủ thể kiến tạo và kiểm chứng thông tin.

Sức mạnh của báo chí trong vai trò diễn đàn của nhân dân còn thể hiện ở khả năng khơi dậy và tập hợp trí tuệ, sức sáng tạo của quần chúng. Khi một chính sách được đưa ra lấy ý kiến công khai, người dân từ các tầng lớp xã hội, với những trải nghiệm, góc nhìn và lợi ích khác nhau, có cơ hội đóng góp chính kiến của mình; góp phần giúp chính sách trở nên toàn diện, thực tế và có tính khả thi cao hơn. 

Không đơn thuần là công cụ truyền thông chính sách, báo chí còn là một kênh quan trọng để Đảng và Nhà nước thực hiện nguyên tắc “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng”. Cùng với đó là thực hiện vai trò giám sát và phản biện xã hội, góp phần bảo vệ lẽ phải, bênh vực người yếu thế, chống lại sự lạm quyền hay bất công... Theo đó, thông qua phản ánh từ hiện trường, qua đơn thư, phỏng vấn, phóng sự, điều tra… báo chí chỉ ra những bất cập trong quản lý, những sai phạm trong thực thi, những biểu hiện tiêu cực trong xã hội… Không ít vụ việc tham nhũng, tiêu cực, những hành vi vi phạm pháp luật được báo chí phanh phui từ phản ánh của người dân; những bài báo nói lên sự thật, dũng cảm bảo vệ công lý… đã củng cố và bồi đắp thêm niềm tin của công chúng vào tính hiệu quả và vai trò diễn đàn nhân dân của báo chí.

Trong kỷ nguyên mới, với sự hội nhập quốc tế sâu rộng và sự phát triển như vũ bão của khoa học - công nghệ, báo chí cách mạng Việt Nam phải là một trong những lực lượng tiên phong, thay đổi mạnh mẽ để “bắt nhịp” và đáp ứng được kỳ vọng của Đảng, Nhà nước và nhân dân. Trong bối cảnh internet, các phương tiện truyền thông xã hội, trí tuệ nhân tạo và các nền tảng truyền thông số làm thay đổi căn bản cách thức sản xuất và tiếp nhận thông tin, nếu báo chí không tương tác, lắng nghe và phản ánh kịp thời, chính xác nguyện vọng của người dân, thì rất dễ bị lấn át vai trò, giảm niềm tin của công chúng. Đây vừa là thách thức, vừa là cơ hội để báo chí quyết liệt đổi mới nội dung, hình thức, công nghệ làm báo, phát huy thế mạnh truyền thống trên nền tảng công nghệ mới.

Để giữ được niềm tin và sự đồng hành của nhân dân, cùng với những tiêu chí khác, báo chí cách mạng phải bảo đảm ba nguyên tắc cơ bản: chính xác, khách quan và nhân văn. Chính xác là nguyên tắc sống còn để báo chí là diễn đàn tin cậy của nhân dân. Khách quan là điều kiện bảo đảm để mọi tầng lớp nhân dân đều thấy tiếng nói của mình được tôn trọng. Nhân văn là phẩm chất cốt lõi, bởi báo chí của nhân dân, vì nhân dân thì mọi sản phẩm thông tin phải xuất phát từ động cơ trong sáng với tinh thần nhân văn - nhân ái, lấy lợi ích của quốc gia - dân tộc và quyền lợi của nhân dân, cộng đồng làm thước đo.

Nhân dân chỉ thực sự quan tâm tới đời sống chính trị, tích cực trong lao động, sáng tạo, cống hiến, khi tiếng nói của mình được phản ánh, lắng nghe và tôn trọng. Do đó, trong giai đoạn cách mạng mới, báo chí phải phát huy cao độ vai trò là một trong những công cụ quan trọng để nhân dân tham gia quản lý nhà nước và xã hội, góp phần thúc đẩy xã hội tiến bộ. Đây cũng là nền tảng để xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân tộc, tạo động lực mạnh mẽ đưa đất nước phát triển nhanh và bền vững.

4- Để báo chí thực sự phát huy vai trò diễn đàn của nhân dân, đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ giai đoạn cách mạng hiện nay, còn rất nhiều việc phải làm, nhiều vấn đề cần khắc phục. Bởi, vẫn còn hiện tượng một số nhà báo, cơ quan báo chí thiếu sâu sát đời sống nhân dân, nặng thông tin một chiều, chưa kịp thời phản ánh những bức xúc, nguyện vọng của người dân. Vẫn còn tình trạng sa vào giật tít, câu views, chạy theo thị hiếu tầm thường, đưa thông tin sai lệch, thiếu kiểm chứng. Có lúc, có nơi, tiếng nói của nhân dân chưa được phản ánh chính xác, thiếu đầy đủ hoặc bị chậm trễ...

Trong kỷ nguyên mới, yêu cầu đặt ra là phải tiếp tục nâng cao bản lĩnh chính trị, đạo đức nghề nghiệp và năng lực chuyên môn của đội ngũ người làm báo. Báo chí cách mạng phải là một nền báo chí thực sự gần dân, hiểu dân, sống cùng đời sống nhân dân để phản ánh chân thực; tránh thông tin một chiều, phiến diện để xây dựng, phát huy mạnh mẽ vai trò diễn đàn, nơi nhân dân được nói, được bàn, được phản biện. Báo chí phải tận dụng tối đa các công nghệ mới, từ báo điện tử, ứng dụng di động, phương tiện truyền thông xã hội đến các nền tảng tương tác trực tuyến để mở rộng không gian cho nhân dân tham gia.

Cần tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý bảo đảm quyền tự do báo chí trong khuôn khổ pháp luật, tạo điều kiện để báo chí hoạt động năng động, sáng tạo gắn với trách nhiệm xã hội cao. Đồng thời, tạo điều kiện, khuyến khích sự chủ động, tích cực của người dân trong tham gia đóng góp ý kiến; coi báo chí không chỉ là kênh thông tin, mà còn là người bạn đồng hành, là nơi gửi gắm tâm tư, nguyện vọng, hướng tới mục tiêu xây dựng đất nước hùng cường, người dân hạnh phúc, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh. Báo chí cách mạng chỉ thực hiện tốt sứ mệnh của mình khi giữ vững được niềm tin của công chúng, khi tiếng nói và nguyện vọng chính đáng của nhân dân được chuyển tải đầy đủ, kịp thời, khi những vấn đề dân sinh nóng bỏng được phản ánh đúng và có tác động thiết thực đến chủ trương, chính sách...

Công chúng báo chí hiện đại không còn là người tiếp nhận thông tin thụ động, mà trở thành chủ thể có khả năng cung cấp, chia sẻ và định hướng thông tin. Điều này khiến vai trò diễn đàn của nhân dân trên báo chí càng trở nên quan trọng và cấp thiết. Theo đó, dưới sự lãnh đạo của Đảng, trên tinh thần xây dựng, bảo đảm lợi ích quốc gia và những giá trị của cộng đồng, báo chí cách mạng cần là nơi tập hợp, đón nhận, chắt lọc và lan toả tiếng nói chính đáng của người dân, từ đó chuyển hóa thành động lực xã hội, thúc đẩy hệ thống quản lý tiến bộ và phát triển vì lợi ích chung, phù hợp “ý Đảng - lòng dân”.

Việt Nam liên tiếp trúng cử vào Hội đồng Nhân quyền Liên hợp quốc với số phiếu rất cao. Điều đó thể hiện uy tín của đất nước, sức thuyết phục của thực tế khi tiếng nói người dân được tôn trọng, đề cao. Qua báo chí, người dân có thể kiểm chứng lời hứa của các cơ quan quản lý, có thể so sánh chủ trương, chính sách với thực tiễn, có thể chất vấn, phản biện và đề xuất giải pháp...

Báo chí trong vai trò diễn đàn của nhân dân cũng chính là thúc đẩy trách nhiệm công dân và tinh thần thượng tôn pháp luật; giúp người dân hiểu rõ hơn về quyền và nghĩa vụ của mình, hình thành thói quen tham gia vào đời sống xã hội bằng lý lẽ, chứng cứ và sự hiểu biết. Đây là một trong những yếu tố quan trọng, giúp đất nước phát triển văn minh, tiến bộ, củng cố nền tảng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Tuy nhiên, để làm tốt điều này thì không thể thiếu sự đồng hành của các chủ thể khác trong hệ thống chính trị và xã hội. Do đó, các cơ quan có trách nhiệm phải thật sự cởi mở, minh bạch, sẵn sàng đối thoại và tiếp nhận phản hồi từ nhân dân qua báo chí. Sự cầu thị, tôn trọng và lắng nghe của các cơ quan công quyền là yếu tố vô cùng quan trọng giúp báo chí phát huy hiệu quả vai trò cầu nối giữa Đảng, Nhà nước và nhân dân.

Trong bối cảnh chuyển đổi số, báo chí cách mạng phải quyết liệt đổi mới, vượt lên chính mình nếu không muốn tụt lại trong “cuộc đua” giành niềm tin của công chúng và chiếm lĩnh trận địa thông tin. Các nền tảng truyền thông xã hội toàn cầu có khả năng lan tỏa thông tin nhanh chóng, cạnh tranh trực tiếp với báo chí; đồng thời là một nguy cơ đối với an ninh và văn hoá của quốc gia - dân tộc. Do đó, tinh thần xung kích - chủ động vào cuộc, chủ động đưa thông tin lên không gian mạng với phương châm “xây để chống”, “chống để xây” phải được các cơ quan báo chí xác định là nhiệm vụ sống còn trong bối cảnh mới. Các tòa soạn cần thiết kế những chuyên mục đối thoại trực tuyến, những diễn đàn mở, nơi người dân có thể trực tiếp đặt câu hỏi, nêu ý kiến và tranh luận. Khi thực sự phát huy được thế mạnh cơ quan truyền thông “chuyên nghiệp, nhân văn và hiện đại”, báo chí cách mạng sẽ củng cố được lợi thế so với các phương tiện truyền xã hội nhờ tính chính thống, tính kiểm chứng và tính định hướng.

Muốn vậy, báo chí cách mạng phải phát triển được lực lượng nhân sự mạnh về cả nguồn tin, năng lực nghiệp vụ và công nghệ. Người làm báo trong kỷ nguyên mới không chỉ tinh thông chuyên môn mà còn phải biết lắng nghe, biết đối thoại, biết kết nối và thành thạo công nghệ để lan tỏa tiếng nói của nhân dân. Quan trọng hơn, phải có bản lĩnh chính trị vững vàng, đạo đức nghề nghiệp trong sáng, luôn đặt lợi ích của nhân dân và Tổ quốc lên trên hết. Chỉ có như vậy, báo chí mới xứng đáng là diễn đàn của nhân dân.

Trong dòng chảy thông tin và cạnh tranh quyết liệt, báo chí Việt Nam càng phải khẳng định sứ mệnh của một nền báo chí cách mạng, báo chí của nhân dân, vì nhân dân, do nhân dân dưới sự lãnh đạo của Đảng. Để báo chí tiếp tục phát huy vai trò diễn đàn của nhân dân, cần triển khai một số giải pháp.

Thứ nhất, tiếp tục khẳng định và bảo vệ quyền tự do báo chí, tự do ngôn luận của công dân trong khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật.

Thứ hai, nâng cao năng lực phản biện xã hội của báo chí, khuyến khích báo chí không chỉ phản ánh mà còn phân tích, lý giải, gợi mở giải pháp.

Thứ ba, đẩy mạnh đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ nhà báo cả về nghiệp vụ và đạo đức nghề nghiệp, bảo đảm báo chí thực sự là cầu nối tin cậy giữa Đảng, Nhà nước với nhân dân.

Thứ tư, tăng cường ứng dụng công nghệ số để mở rộng không gian trao đổi, tranh luận trên báo chí, tạo điều kiện cho nhân dân tham gia nhiều hơn, trực tiếp hơn, hiệu quả hơn.

Qua chặng đường một thế kỷ, báo chí nước nhà đã thực hiện tốt sứ mệnh đồng hành cùng dân tộc, cùng nhân dân, cùng sự nghiệp cách mạng. Trong bối cảnh hội nhập và toàn cầu hóa hôm nay, báo chí tiếp tục là diễn đàn tin cậy để nhân dân tham gia trực tiếp vào sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa và xây dựng đất nước hùng cường. Khi báo chí thực sự làm tròn sứ mệnh đó, niềm tin của xã hội sẽ tiếp tục được củng cố, khối đại đoàn kết toàn dân tộc tiếp tục được tăng cường và sức mạnh của cả dân tộc sẽ được nhân lên gấp bội. Đó không chỉ là trách nhiệm của những người làm báo, mà còn là niềm mong mỏi, sự trông đợi của Đảng, Nhà nước và nhân dân với nền báo chí cách mạng trong kỷ nguyên mới của dân tộc./.

----------------------------

(1) Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2011, t. 13, tr. 464
(2) Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t. 15, tr. 668
(3), (4) Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, 1996, t. 10, tr. 378, 215
(5) Phát biểu của Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng tại Đại hội lần thứ X, Hội Nhà báo Việt Nam, Báo Nhân dân, ngày 10-8-2015
(6) GS, TS Tô Lâm; “Báo chí phải trở thành lực lượng kiến tạo niềm tin, cổ vũ khát vọng phát triển, góp phần hiện thực hóa mục tiêu xây dựng một nước Việt Nam hùng cường, thịnh vượng, trường tồn trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc”, Tạp chí Cộng sản điện tử, ngày 21-6-2025, https://www.tapchicongsan.org.vn/web/guest/media-story/-/asset_publisher/V8hhp4dK31Gf/content/bao-chi-phai-tro-thanh-luc-luong-kien-tao-niem-tin-co-vu-khat-vong-phat-trien-gop-phan-hien-thuc-hoa-muc-tieu-xay-dung-mot-nuoc-viet-nam-hung-cuong-th