Thứ Sáu, 23/6/2017
Mỹ - Nhật Bản tái khẳng định quan hệ đồng minh
18/4/2017 22:14' Gửi bài này In bài này
Thủ tướng Nhật Bản S. A-be gặp Tổng thống Mỹ Đ. Trăm tại Niu Óoc. Ảnh: vtv.vn

Thăng trầm quan hệ đồng minh

Mối quan hệ Mỹ - Nhật trải qua những thăng trầm trong nhiều thập niên, dần phát triển, trở thành một nền tảng vững chắc trong hệ thống “trục bánh xe và nan hoa”, gồm các đồng minh an ninh của Mỹ ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh. Nguyên lý cốt lõi của đồng minh này hiện vẫn đóng vai trò quan trọng và cùng có lợi cho cả hai nước khi Mỹ bảo vệ an ninh lãnh thổ của Nhật Bản, đổi lại được sử dụng các cơ sở trên đất liền, vùng biển và không phận của Nhật Bản cho các hoạt động quốc tế ở vùng Viễn Đông.

Sau chiến tranh, kinh tế Nhật Bản dần phục hồi, phát triển và tạo “đủ không gian dễ thở” cho quan hệ đồng minh. Điều này cho phép Nhật Bản thúc đẩy cách tiếp cận định hướng quốc phòng đối với chính sách an ninh để tiếp tục giảm thiểu tình trạng khó xử về an ninh và căng thẳng với các nước láng giềng ngày nay. Đối với Mỹ, sự hiện diện các căn cứ của nước này tại Nhật Bản là điều không thể thiếu trong chiến lược triển khai tiên phong và khả năng gia tăng sức mạnh ở khu vực Thái Bình Dương. Có thể thấy, đồng minh Mỹ - Nhật phát triển mạnh mẽ tạo điều kiện cho Mỹ trở thành cường quốc Thái Bình Dương.

Mối quan hệ này đã vượt qua khó khăn trong những năm 80 và 90 của thế kỷ XX khi tăng trưởng kinh tế Nhật Bản là thách thức tiềm tàng đối với nền kinh tế Mỹ. Sự điều chỉnh giá trị tiền tệ của Nhật Bản theo Hiệp ước Plaza 1985, hạn chế xuất khẩu tự nguyện và tự do hóa các khu vực cụ thể của nền kinh tế, cũng như sự kiên nhẫn của Nhật Bản trong việc đối phó với những đòi hỏi của Mỹ để tránh ảnh hưởng đến hợp tác an ninh và cải cách quốc phòng sau Chiến tranh Lạnh, cho thấy mối quan hệ này đã phục hồi và trở nên mạnh mẽ hơn.

Khi còn là ứng cử viên tổng thống, thậm chí lúc mới lên nắm quyền, Tổng thống Đ. Trăm đã nhiều lần chỉ trích Nhật Bản là nước hưởng lợi về an ninh và là đối tác thương mại không công bằng. Đã có nhiều lo ngại rằng, chính quyền mới của Mỹ có thể sẽ yêu cầu sự nhượng bộ lớn hơn của Nhật Bản như: yêu cầu Nhật Bản trả tiền nhiều hơn cho sự hiện diện của binh lính Mỹ tại Nhật Bản; gửi quân đội tham gia chiến dịch tiêu diệt Tổ chức Nhà nước Hồi giáo (IS) tự xưng ở I-rắc và Xy-ri; chấp thuận một thỏa thuận thương mại song phương trong đó có nhiều ưu đãi giành cho Mỹ... Tuy nhiên, những thông điệp gần đây cho thấy hai bên đang rất nỗ lực để tái khẳng định quan hệ đồng minh.

Thúc đẩy hợp tác kinh tế

Trong khuôn khổ chuyến thăm Mỹ đầu tháng 02-2017, Thủ tướng Nhật Bản S.A-be và Tổng thống Mỹ Đ. Trăm đã thảo luận một loạt các vấn đề hợp tác về an ninh, kế hoạch mở rộng hợp tác kinh tế, thương mại, đầu tư. Đáng chú ý, chính quyền S. A-be đề xuất kế hoạch “Sáng kiến tăng trưởng và việc làm Mỹ - Nhật” gồm các gói hợp tác kinh tế trong 5 lĩnh vực: phát triển cơ sở hạ tầng tiên tiến nhất thế giới tại Mỹ, tạo ra nhu cầu về cơ sở hạ tầng trên khắp thế giới, nghiên cứu và phát triển rô-bốt và trí tuệ nhân tạo, hợp tác trong các lĩnh vực không gian và mạng, hợp tác về việc làm và quốc phòng. SoftBank Group Corp - Tập đoàn viễn thông và dịch vụ internet của Nhật Bản tuyên bố sẽ đầu tư 50 tỷ USD vào Mỹ và tạo ra thêm 50.000 việc làm tại Mỹ (1). Hãng chế tạo ôtô Toyota Motor Corp của Nhật Bản cũng thông báo kế hoạch đầu tư trị giá 10 tỷ USD tại Mỹ trong vòng 5 năm tới nhằm đáp ứng nhu cầu và nâng cấp các nhà máy để tạo thêm các mẫu xe có hiệu quả nhiên liệu (2). Ngoài ra, có nhiều doanh nghiệp Nhật Bản dự định sẽ đầu tư mạnh mẽ vào ngành công nghiệp Mỹ trong vài tháng tới.

Theo nhận định của giới phân tích, việc Tổng thống Đ. Trăm thực hiện chính sách bảo hộ thương mại đối với Mỹ, kéo các doanh nghiệp của Mỹ về nước hoạt động, tăng cường phát triển cơ sở hạ tầng, cắt giảm chi tiêu tài chính, gia tăng đánh thuế đối với các loại hàng hóa nhập khẩu sẽ khiến các đồng tiền châu Á, trong đó có đồng yên Nhật sẽ bị suy yếu so với đồng USD, đẩy các doanh nghiệp xuất khẩu vào thị trường Mỹ gặp nhiều khó khăn. Để ứng phó với tình huống đó, các tập đoàn lớn của Nhật Bản đã lựa chọn tới Mỹ để bảo toàn lợi ích, đồng thời tránh các biện pháp trừng phạt mà chính quyền Đ. Trăm đe dọa sẽ áp đặt vào các đối tác thương mại khác của Nhật Bản. Về phía Mỹ, chính quyền Đ. Trăm đánh giá cao những nỗ lực chủ động của chính phủ Nhật Bản hỗ trợ đầu tư cơ sở hạ tầng và tăng trưởng việc làm tại Mỹ. Ngoài ra, tăng cường quan hệ kinh tế - thương mại với Nhật Bản sẽ cho phép Mỹ cạnh tranh với Trung Quốc ở Đông Bắc Á và Đông Nam Á. Trên cơ sở đó, Phó Thủ tướng kiêm Bộ trưởng Tài chính Nhật Bản T. A-sô đã nhất trí với Phó Tổng thống Mỹ M. Pen-xơ thiết lập đối thoại kinh tế Nhật - Mỹ, mở rộng thảo luận từ chính sách tài chính, tiền tệ đến thương mại và các hoạt động hợp tác trong các lĩnh vực như năng lượng, cơ sở hạ tầng. Tương lai, nếu đàm phán Hiệp định thương mại tự do song phương (FTA), hai bên sẽ tiếp cận chính sách mở rộng thị trường ở mức độ cao hơn Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP) trong lĩnh vực nông nghiệp.

Ngày 17-3-2017, bên lề Hội nghị Bộ trưởng tài chính và thống đốc ngân hàng trung ương Nhóm các nền kinh tế phát triển và mới nổi (G20) tại Đức, Bộ trưởng Tài chính Nhật Bản T. A-xô đã có cuộc hội đàm đầu tiên với người đồng cấp Mỹ S. Mnu-chin. Diễn ra trong bối cảnh xuất hiện nhiều quan ngại về chủ nghĩa bảo hộ ngày càng gia tăng ở Mỹ cũng như việc Tổng thống Đ. Trăm chỉ trích một số nước thao túng tiền tệ, cuộc gặp đã thể hiện nỗ lực của hai bên trong việc thúc đẩy quan hệ kinh tế song phương. Đây cũng là dịp để hai bộ trưởng trao đổi quan điểm và tạo cơ sở cho cuộc đối thoại kinh tế Nhật - Mỹ dự kiến diễn ra trong tháng 4-2017 mà hai bên đã thống nhất trước đó.

Tăng cường hợp tác an ninh - quốc phòng

Đứng trước những thay đổi căn bản của cục diện thế giới, sự cạnh tranh mạnh mẽ giữa các cường quốc tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương, những năm gần đây, Chính phủ Nhật Bản đã đưa ra những thay đổi mang tính bước ngoặt trong chính sách an ninh quốc phòng, nhằm đưa Nhật Bản trở thành một quốc gia năng động hơn về an ninh quốc phòng trong khu vực và trên thế giới. Nhật Bản đã thành lập Hội đồng An ninh quốc gia, đưa ra chính sách “hòa bình tích cực”, nâng cao năng lực của Lực lượng phòng vệ Nhật Bản, bảo đảm an ninh quốc gia, phát huy mạnh mẽ vai trò của Nhật Bản trong khu vực Đông Á cũng như trên thế giới. Ngày 27-02-2017, Hạ viện Nhật Bản thông qua dự thảo ngân sách nhà nước cho năm tài khóa 2017. Ngân sách trị giá 97,45 nghìn tỷ yên (tương đương với 870 tỷ USD) sẽ có hiệu lực trước khi kết thúc năm tài khóa 2016 vào ngày 31-3-2017 (3). Ba mươi ngày sau khi được trình lên Thượng viện, ngân sách này sẽ tự động có hiệu lực theo quy định của Hiến pháp Nhật Bản. Về quốc phòng, chi tiêu của Nhật Bản trong lĩnh vực này tăng trong năm thứ 5 liên tiếp, đạt được kỷ lục 5.125,1 tỷ yên, tăng 71 tỷ yên (1,4%) so với ngân sách quốc phòng năm 2016 (4). Chính phủ Nhật Bản cho biết, việc tăng ngân sách quốc phòng nhằm giúp nước này ứng phó tốt hơn với các nguy cơ an ninh, trong đó có các vụ thử tên lửa đạn đạo của Triều Tiên và Trung Quốc gia tăng các hoạt động trên biển. Ngoài ra, thông qua việc tăng ngân sách, Nhật Bản dự kiến sẽ chi trả nhiều hơn cho các hoạt động mua bán vũ khí từ Mỹ, điều này phù hợp với chính sách của Tổng thống Đ. Trăm là “mua hàng Mỹ” và “thuê công nhân Mỹ”. Liên quan đến kế hoạch “xây dựng quốc gia mới”, Thủ tướng S. A-bê nêu rõ, trong năm 2017, chính phủ của ông sẽ tiếp tục thúc đẩy “ngoại giao chủ động”, hướng ra khắp toàn cầu, điều mà ông S. A-bê đã nỗ lực thực hiện trong năm 2016.

Năm 2017 cũng là năm kỷ niệm 70 năm thực hiện Hiến pháp hòa bình của Nhật Bản do Mỹ soạn thảo sau Chiến tranh Thế giới thứ hai. Bản Hiến pháp này được ban hành ngày 03-11-1946, có hiệu lực vào ngày 03-5-1947 trong bối cảnh Nhật Bản bị quân Liên hợp quốc (quân đội Mỹ) chiếm đóng. Sau 70 năm thực hiện Hiến pháp hòa bình, trước những thay đổi to lớn của tình hình trong nước, khu vực và quốc tế, Chính phủ Nhật Bản đã tỏ rõ mong muốn sửa đổi bản Hiến pháp nhằm tăng cường bảo vệ lợi ích an ninh quốc gia và đóng góp nhiều hơn cho cộng đồng quốc tế. Từ lâu, Thủ tướng S.A-bê đã bày tỏ quan điểm rằng, Nhật Bản cần có một bản hiến pháp do “chính tay người Nhật” xây dựng để trở thành “một nước có chủ quyền thực sự”. Thắng lợi của đồng minh cầm quyền của đảng Dân chủ tự do (LDP) của Thủ tướng S. A-bê và đảng Công minh mới (Komeito) trong cuộc bầu cử Thượng viện Nhật Bản hồi tháng 7-2016 đã tạo cơ hội rộng đường hơn cho kế hoạch sửa đổi Hiến pháp. Trước đó, Tổng thống Mỹ Đ.Trăm cho rằng, các đồng minh của Mỹ như Nhật Bản cần tự xem xét khả năng bảo vệ chính mình, thay vì cứ trông chờ vào Oa-sinh-tơn. Đây được xem là những điều kiện thúc đẩy Thủ tướng S. A-bê nỗ lực sửa đổi Hiến pháp nhằm tạo ra một vị thế mới, một vai trò mới cho đất nước Nhật Bản sau 70 năm được bao quanh bởi “gọng kìm pháp lý” mang tên Hiến pháp hòa bình.

Có thể thấy, quan hệ chặt chẽ hơn giữa Mỹ và Nhật Bản luôn là một trong những nhân tố quan trọng góp phần bảo đảm ổn định khu vực Thái Bình Dương. Chuyến thăm Nhật Bản ngày 03-02-2017 của Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ G. Ma-ti cùng với lời trấn an đồng minh đã phần nào giảm bớt những quan ngại trong chính phủ cũng như trong dư luận Nhật Bản về mối quan hệ an ninh song phương với Mỹ. Sau chuyến thăm này, ngày 06-02-2017, Chính phủ Nhật Bản bắt đầu hoạt động xây dựng ở ngoài khơi trong khuôn khổ kế hoạch tái bố trí căn cứ Phu-ten-ma của lực lượng lính thủy đánh bộ Mỹ tại tỉnh Ô-ki-na-oa. Đây là một phần kế hoạch mà Tô-ky-ô và Oa-sinh-tơn đã nhất trí, di dời căn cứ này từ khu vực đông dân cư ở thành phố Gi-nô-oan tới khu vực duyên hải Hê-nô-kô ở thành phố Na-gô cũng thuộc tỉnh Ô-ki-na-oa, được cho là khu vực tách biệt và an toàn hơn. Các nhà phân tích cho rằng, việc Nhật Bản tái bố trí căn cứ quân sự Mỹ ở Ô-ki-na-oa tiếp tục khẳng định mối quan hệ đồng minh Mỹ - Nhật, đồng thời giúp giải tỏa mối quan ngại của chính quyền cũng như người dân tỉnh này.

Ngoài ra, quan hệ cá nhân giữa Thủ tướng S. A-bê và Tổng thống Đ. Trăm sau chuyến thăm Mỹ của Thủ tướng S. A-bê (tháng 02-2017) sẽ tạo điều kiện để hai bên dù có những ý kiến khác nhau cũng có thể nhượng bộ và đi tới một thỏa thuận mang tính xây dựng. Tại cuộc họp báo chung, Tổng thống Đ. Trăm tránh nhắc lại những tuyên bố từng gây sóng gió khi ông vận động tranh cử như cáo buộc Nhật Bản lợi dụng sự hỗ trợ an ninh của Mỹ và “đánh cắp” việc làm của người dân Mỹ, mà thay vào đó là tái khẳng định bảo đảm an ninh cho Nhật Bản trong bối cảnh có nhiều thách thức ở khu vực. Cùng với đó, Nhật Bản và Mỹ đạt được sự đồng thuận về nhận thức đối với tình hình khu vực; mong muốn xây dựng một khuôn khổ để cùng gánh vác vai trò dẫn dắt cộng đồng quốc tế; thống nhất về tầm quan trọng của việc duy trì trật tự trên biển dựa trên luật pháp quốc tế, bảo đảm tự do hàng hải, hàng không trên Biển Đông và biển Hoa Đông. Hai bên cam kết tăng cường hợp tác quốc phòng, nâng cao hiệu quả thực chất của quan hệ đồng minh.

Chuyến thăm của Ngoại trưởng Mỹ R. Tai-lơ-son đến Nhật Bản trung tuần tháng 3-2017 tiếp tục khẳng định sức mạnh của đồng minh Nhật - Mỹ sau vụ phóng tên lửa của Triều Tiên (ngày 06-3-2017). Ngoại trưởng Mỹ R. Tai-lơ-son và người đồng cấp Ph. Ki-si-đa thảo luận về những biện pháp cụ thể để làm sâu sắc thêm hợp tác quốc phòng an ninh Nhật - Mỹ, thống nhất sẽ sớm tổ chức cuộc họp Bộ trưởng Ngoại giao, Quốc phòng giữa hai nước (2+2), xem xét các chính sách cụ thể nhằm nâng cao năng lực cùng ứng phó, xử lý tình huống giữa quân đội Mỹ và Lực lượng phòng vệ Nhật Bản. Hai bên xác nhận điều 5 của Hiệp ước an ninh Nhật - Mỹ là phù hợp với vấn đề liên quan tới quần đảo Xen-ka-kư (Trung Quốc gọi là Điếu Ngư), phản đối những hành động đơn phương làm tổn hại tới hoạt động của Nhật Bản tại khu vực này, thống nhất sẽ làm sâu sắc hơn hợp tác nhằm bảo vệ hòa bình, ổn định của khu vực biển Hoa Đông. Trong chuyến thăm này, Ngoại trưởng R. Tai-lơ-son cho rằng, sự hợp tác với các đồng minh Nhật Bản và Hàn Quốc có tính “then chốt” trong việc giải quyết mối đe dọa từ các chương trình tên lửa và hạt nhân của Triều Tiên.

Thách thức phía trước

Khó khăn hơn cả trong quan hệ song phương Nhật - Mỹ hiện nay chính là các vấn đề về kinh tế. Mặc dù hai nhà lãnh đạo đã nhất trí về một sáng kiến đối thoại kinh tế mới Mỹ - Nhật, thảo luận về các vấn đề kinh tế vĩ mô, bao gồm cả chính sách tài khóa và tiền tệ; hợp tác trong các vấn đề cơ sở hạ tầng, năng lượng, an ninh mạng và cả khuôn khổ thương mại song phương và lên kế hoạch đối thoại trong tháng tới, tuy nhiên, Tổng thống Đ. Trăm vẫn cho rằng, chính sách “đồng yên rẻ” cản trở buôn bán hàng hóa của Mỹ. Trong khi đó, việc thi hành “chính sách tiền tệ mở rộng” với việc không can thiệp vào thị trường để giữ cho đồng yên tăng giá là một trong ba chính sách kinh tế trọng điểm của Chính phủ Nhật Bản. Nếu Oa-sinh-tơn yêu cầu Tô-ky-ô điều chỉnh chính sách này thì đó sẽ là một cú sốc lớn cho chiến lược kinh tế của ông S. A-bê.

Bên cạnh đó, các cuộc đàm phán thương mại song phương giữa Nhật Bản và Mỹ cũng sẽ phải đối mặt với những thách thức khác. Chính quyền Đ. Trăm cam kết giảm thâm hụt thương mại và mang lại nhiều việc làm cho người Mỹ. Dù cho cam kết này mục tiêu chủ yếu là nhằm vào Trung Quốc, thì Nhật Bản cũng sẽ bị ảnh hưởng, bởi thặng dư thương mại của Nhật (với Mỹ) chỉ đứng thứ hai, sau Trung Quốc. Về kỹ thuật, một thỏa thuận FTA giữa Mỹ và Nhật Bản với các điều khoản tương tự TPP không phải là điều xấu. Nhưng nếu trong tương lai, đối thoại kinh tế Mỹ - Nhật trở thành một tiến trình bị “chính trị hóa” thì điều này không chỉ phá hoại trật tự kinh tế thế giới cân bằng và cởi mở, mà còn gây ảnh hưởng xấu tới quan hệ đồng minh Mỹ - Nhật.

Cuối cùng, để nâng cao hiệu quả thực chất của quan hệ đồng minh Mỹ - Nhật, hơn ai hết, cả Tổng thống Đ. Trăm và Thủ tướng S. A-bê cần nỗ lực cùng nhau hợp tác tiến về phía trước, cùng thể hiện trách nhiệm “giữ nhịp” cho thịnh vượng và hòa bình ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương./.

----------------------------------

(1), (2) Japan changes with the times, http://www.manilatimes.net, 18-03-2017

(3), (4) Three Secrets in Japan's Continuously Rising Defense Budget, http://www.defense-aerospace.com, 28-02-2017

Việt Hà

Video