Nghiên cứu - Trao đổi
Về quan hệ giữa thực hành dân chủ và thi đua yêu nước trong tư tưởng Hồ Chí Minh
15:21' 11/6/2013

TCCSĐT - Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định: “Dưới chế độ tư bản, thực dân và phong kiến quyết không thể có phong trào thi đua yêu nước, vì giai cấp lao động không dại gì mà ra sức thi đua làm giàu thêm cho bọn chủ để rồi lại bị chúng áp bức bóc lột thêm. Chỉ có dưới chế độ dân chủ nhân dân và xã hội chủ nghĩa, dưới chế độ mà nhân dân lao động làm chủ nước nhà, thì mới có phong trào thi đua” . Bài viết này góp phần làm sáng tỏ tư tưởng Hồ Chí Minh về mối quan hệ giữa thực hành dân chủ và thi đua yêu nước.



1. Trong lịch sử loài người, từ chế độ dân chủ chủ nô tới chế độ dân chủ tư sản là những bước tiến vĩ đại của các thiết chế xã hội, của những phương thức tồn tại của nhân dân và nó biểu thị các nấc thang phát triển, tiến bộ, văn minh của xã hội loài người. Ngày nay, nhân loại vẫn đang tiếp tục tranh đấu cho một thiết chế xã hội mới, một phương thức tồn tại mới với trình độ phát triển, tiến bộ và văn minh hơn - đó là dân chủ xã hội chủ nghĩa. Với cách nhìn như vậy, dân chủ là mục tiêu đấu tranh của nhân loại, mà về bản chất, đó là cuộc đấu tranh tự giải phóng chính con người, cuộc đấu tranh để nhân loại vươn tới một xã hội dân chủ hơn. Trên khía cạnh đó, dân chủ vừa là mục tiêu, vừa là động lực của tiến bộ xã hội.

Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định: nước ta là nước dân chủ”(2) và “xây dựng dân chủ mới để tiến tới chủ nghĩa xã hội”(3). Nội dung và bản chất dân chủ của chế độ xã hội mới mà toàn dân ta phấn đấu xây dựng được xác định ngay khi tuyên ngôn lập nước và chứa đựng trong tiêu ngữ của nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa là Độc lập - Tự do - Hạnh phúc. Từ tiêu ngữ chung đó, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ ra mục tiêu phấn đấu của từng giai đoạn: xây dựng nước Việt Nam độc lập, thống nhất, dân chủ, tự do, phú cường (tại Đại hội II của Đảng, năm 1951 đến mục tiêu xây dựng nước Việt Nam hòa bình, độc lập, thống nhất, dân chủ và giàu mạnh được Người chỉ rõ sau năm 1954 và xác nhận mục tiêu đó là điều mong muốn cuối cùng của Người để lại trong Di chúc cho Đảng và nhân dân ta. Ngày nay, Độc lập - Tự do - Hạnh phúc vẫn là tiêu ngữ bất biến của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, được triển khai trong nhiệm vụ xây dựng nước Việt Nam dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh. Dân chủ luôn là động lực và mục tiêu phấn đấu không ngừng của cách mạng nước ta.

Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định: công việc đổi mới, xây dựng, kháng chiến, kiến quốc, tổ chức xã hội là trách nhiệm, công việc của dân, do dân và quyền hành, lực lượng đều ở nơi dân,... Bởi vậy, thực hành dân chủ tức là phát huy và sử dụng tất cả quyền hành và lực lượng to lớn của nhân dân để hoàn thành các nhiệm vụ vì lợi ích của nhân dân.

Thoát ra từ chế độ thực dân, nửa phong kiến, đất  nước ta tồn tại nhiều thành phần kinh tế gắn với các giai cấp, tầng lớp xã hội khác nhau và điều đó tất yếu hình thành trong xã hội nhiều động lực bộ phận với các hướng đích có thể không trùng nhau. Để phát huy, tận dụng mọi tiềm năng của các động lực bộ phận tạo nên tổng hợp lực mạnh mẽ của đất nước phải giải quyết đúng đắn mối quan hệ về lợi ích của tất cả các thành phần trong xã hội, tức là làm cho động lực của các bộ phận cư dân trong xã hội ta sắp xếp theo một hướng xác định. Thực hành dân chủ là giải pháp hữu hiệu để tạo nên sự nhất trí căn bản về lợi ích của các thành phần kinh tế, các giai tầng và các cộng đồng cư dân trong xã hội nước ta. Sự thống nhất của các động lực bộ phận theo một hướng xác định được tổng hợp lại thành sức mạnh chung của cả dân tộc, tạo nên nội lực mạnh mẽ đưa đất nước vượt qua tất cả khó khăn, thử thách. Vì vậy, Hồ Chí Minh khẳng định: "Có phát huy dân chủ đến cao độ thì mới động viên được tất cả lực lượng của nhân dân đưa cách mạng tiến lên"(4) “Chế độ tuyển cử của chúng ta thực hiện dân chủ đồng thời thực hiện sự đoàn kết toàn dân”(5). Do đó, Người chỉ ra rằng phải "vận động tất cả lực lượng của mỗi một người dân không để sót một người dân nào, góp thành lực lượng toàn dân, để thực hành những công việc nên làm, những công việc Chính phủ và Đoàn thể đã giao cho"(6).

Lịch sử sau Cách mạng Tháng Tám ở nước ta cho thấy: cùng với việc xác lập quyền làm chủ của nhân dân đối với đất nước, là việc toàn dân được huy động tham gia ngay vào các chiến dịch như chiến dịch tăng gia sản xuất, chiến dịch chống nạn mù chữ, chiến dịch giáo dục lại tinh thần nhân dân, bằng cách thực hiện: Cần, Kiệm, Liêm, Chính(7), do Chủ tịch Hồ Chí Minh phát động mà sau này trở thành các phong trào thi đua yêu nước giải quyết những vấn đề cấp bách về kinh tế, văn hóa, xã hội. Như vậy, chế độ dân chủ là tiền đề cho việc có thể tổ chức các phong trào thi đua của nhân dân và chính các phong trào thi đua yêu nước này lại tạo ra những cơ sở xác lập nền dân chủ ở những trình độ mới, làm sâu rộng thêm nền tảng dân chủ với việc thu hút toàn dân tham gia vào thực hiện các nhiệm vụ của đất nước, đưa toàn xã hội ta tiến lên một trạng thái mới cả trong lĩnh vực đời sống vật chất và tinh thần. Trên thực tế, qua các phong trào thi đua do Chủ tịch Hồ Chí Minh khởi xướng ngay sau Ngày Độc lập (02-9-1945), xã hội Việt Nam từ trạng thái của một dân tộc nô lệ, một xã hội thuộc địa trở thành một dân tộc độc lập trong một xã hội dân chủ mới. Nhân dân ta hoàn toàn cảm nhận được trạng thái xã hội mới đó không phải chỉ bằng thiết chế xã hội và luật pháp mới, mà bằng việc thực sự được tự do và tự giác làm chủ các hoạt động đóng góp của mình, vì mình, vì cộng đồng và vì sự phát triển của Tổ quốc.

Trong tình thế ngàn cân treo sợi tóc, thù trong, giặc ngoài sau Cách mạng Tháng Tám, thực hành quyền làm chủ của nhân dân thông qua các phong trào thi đua trong các lĩnh vực kinh tế, văn hóa, xã hội, đến quyền làm chủ của nhân dân được phát huy và thực hiện trên lĩnh vực chính trị thông qua bầu cử là vũ khí hữu hiệu được sử dụng vào thời điểm đó để bảo vệ thành quả của Cách mạng Tháng Tám. Chính sức mạnh tổng hợp đó là bảo đảm vững chắc nhất cho các hoạt động chính trị - ngoại giao của Nhà nước ta để bảo tồn các thành quả cách mạng sau Cách mạng Tháng Tám.

Hiện thực đó cho thấy, dân chủ được hiện thực hóa bằng các hoạt động làm chủ thông qua phong trào thi đua yêu nước của nhân dân trong toàn xã hội đã tạo ra địa bàn để phát huy mọi tiềm lực, tập hợp các xu hướng lành mạnh trong xã hội, đoàn kết toàn dân tộc, làm gia tăng và phát huy ThếLực của đất nước. Chính vì vậy, vai trò động lực của dân chủ được phát huy bằng thực hành dân chủ với các phong trào thi đua của nhân dân có giá trị rất to lớn và trở nên bền vững. Chính các phong trào thi đua yêu nước của nhân dân đã làm cho nền dân chủ ở nước ta từng bước phát triển vững chắc và sâu sắc hơn trên cơ sở các hoạt động tự giác của nhân dân. Sự tự nguyện, tự giác của nhân dân qua các phong trào thi đua chính là sức mạnh đem lại nội lực cực kỳ mạnh mẽ của dân tộc để giành thắng lợi qua hai cuộc kháng chiến thần thánh của dân tộc. Thắng lợi của dân tộc qua hai cuộc kháng chiến là minh chứng sáng tỏ nhất của tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò động lực của dân chủ được hiện thực hóa qua các phong trào thi đua yêu nước và tác động của các phong trào thi đua yêu nước đối với tiến trình dân chủ hóa ở nước ta.

Đó là những minh chứng sinh động thể hiện mối quan hệ giữa thực hành dân chủ với các phong trào thi đua yêu nước của nhân dân đối với sự phát triển xã hội, đối với sự phát triển của dân tộc ta.

Đó là thành công của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong việc hiện thực hóa tư tưởng dân chủ và cũng là thành công của Người - với tư cách là một nhà chính trị - khi kết hợp giữa tinh thần và giá trị dân chủ của thời đại với chủ nghĩa yêu nước của dân tộc thông qua phong trào thi đua yêu nước của nhân dân để thực hiện đường lối cách mạng của Đảng Cộng sản Việt Nam.

2. Xuất phát từ quan niệm dân chủ là quyền hành, lực lượng cũng như lợi ích đều thuộc về nhân dân, Chủ tịch Hồ Chí Minh coi thực hành dân chủ là sự huy động và sử dụng được tối đa quyền hạn, lực lượng của toàn dân để thực hiện những nhiệm vụ của cách mạng vì lợi ích của nhân dân ở tất cả các thời kỳ của cách mạng.

Bằng cách tổ chức cho nhân dân tham gia xây dựng nhà nước dân chủ đầu tiên ở Đông Nam Á, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khơi dậy và nâng cao tinh thần dân tộc, tinh thần làm chủ đất nước của mỗi người dân. Nền dân chủ mới ngay sau khi được thiết lập đã lập tức thể hiện bản chất, vai trò của mình: phát động toàn dân tham gia thực hiện thành công các nhiệm vụ cấp bách là chống giặc đói, chống giặc dốt và chống giặc ngoại xâm, đưa đất nước và chế độ mới vượt qua bước hiểm nghèo của lịch sử.

 Đó là những thắng lợi đầu tiên của tiến trình dân chủ hóa ở nước ta trên tất cả các lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội và cũng là những thành công đầu tiên của các phong trào thi đua yêu nước dựa trên nền tảng của một xã hội dân chủ mới dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam. Điều đó cho thấy, mỗi bước tiến của dân chủ đem lại cho con người, cho xã hội một sức sáng tạo mới, một động lực mới: toàn dân thi đua cống hiến vì sự phục hưng và phát triển của Tổ quốc.

Bí quyết thành công của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong việc hiện thực hóa các chủ trương, đường lối của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước trong thực tiễn của tiến trình cách mạng nước ta là ở chỗ: tất cả các nhiệm vụ cách mạng của dân tộc đều được xây dựng, tổ chức thực hiện bằng những phong trào thi đua của các tầng lớp nhân dân, phong trào thi đua của cả dân tộc thông qua việc phát động toàn dân thi đua yêu nước vì lợi ích của chính nhân dân. Các phong trào thi đua yêu nước với nội dung tăng gia sản xuất, thực hành tiết kiệm; hũ gạo cứu đói; tuần lễ vàng; phong trào bình dân học vụ xóa nạn mù chữ; phong trào xây dựng đời sống mới; phong trào thi đua giết giặc lập công; phong trào trồng cây; phong trào rèn luyện sức khỏe; phong trào thi đua lao động, sản xuất mỗi người làm việc bằng hai vì đồng bào miền Nam ruột thịt; phong trào người tốt việc tốt;... thực sự là các phong trào thực hành dân chủ được phát triển rộng rãi trên mọi lĩnh vực đã không chỉ động viên mà còn đoàn kết được tất cả các lực lượng, phát huy được trí tuệ, sáng kiến toàn dân để thực hiện thành công các nhiệm vụ của cách mạng nước ta. Chính vì vậy, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã tổng kết: "Dân chủ, sáng kiến, hăng hái, ba điều đó rất quan hệ với nhau. Có dân chủ mới làm cho cán bộ và quần chúng đề ra sáng kiến. Những sáng kiến đó được khen ngợi, thì những người đó càng thêm hăng hái, và người khác cũng học theo. Và trong khi tăng thêm sáng kiến và hăng hái làm việc, thì những khuyết điểm lặt vặt, cũng tự sửa chữa được nhiều"(8).

Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, thực hành dân chủ với các phong trào thi đua không những khẳng định một cách sâu sắc quyền làm chủ, trách nhiệm làm chủ của nhân dân mà còn thực sự giải phóng tiềm năng sáng tạo của nhân dân, do đó thực hành dân chủ không chỉ là chìa khóa giải quyết các khó khăn mà còn thúc đẩy sự tiến bộ và phát triển xã hội. Đây chính là quá trình liên tục của quá trình đẩy - kéo giữa thực hành dân chủ với các phong trào thi đua của nhân dân để không ngừng tạo ra những tiền đề mới đưa xã hội tiến lên trạng thái mới phát triển hơn nữa nền dân chủ xã hội chủ nghĩa ở nước ta.

Quan điểm và sự chỉ đạo thực tiễn trên đây của Chủ tịch Hồ Chí Minh cho thấy: Người không chỉ phát huy tác dụng của thực hành dân chủ mà còn hiện thực hóa nó bằng các phong trào thi đua yêu nước của nhân dân, sử dụng quyền hành, lực lượng và phát huy sự tự giác và trí tuệ của nhân dân để đạt tới mục tiêu vì lợi ích của nhân dân. Các phong trào thi đua yêu nước của nhân dân chính là những đỉnh cao liên tục của quá trình dân chủ hóa ở nước ta. Bởi vì, khi hiện thực hóa các chủ trương, đường lối của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước trở thành phong trào thi đua yêu nước của nhân dân, xã hội nước ta tự nó đã tiến lên một trạng thái mới. Do đó, quá trình dân chủ hóa lại mở ra điều kiện phát triển mới cho xã hội.

Đưa nhân dân trở thành chủ thể tự giác tham gia vào các hoạt động cách mạng và xây dựng xã hội mới thông qua các phong trào thi đua yêu nước là tư tưởng dân chủ Hồ Chí Minh. Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn nhấn mạnh tới vấn đề phát huy dân chủ, thực hành dân chủ trong xây dựng chế độ dân chủ mới, xây dựng Nhà nước, xây dựng Đảng, cũng như các tổ chức quần chúng xã hội, xây dựng khối đoàn kết toàn dân,... Theo Người, "phải thực hành dân chủ, phải làm cho quần chúng hiểu rõ, làm cho quần chúng hăng hái tham gia thì mới chắc chắn thành công. Quần chúng tham gia càng đông, thành công càng đầy đủ, mau chóng"(9).

Những vấn đề trên chứng tỏ rằng, quan niệm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về trình độ của một nền dân chủ chính là biểu hiện ở mức độ tham gia thực tế của nhân dân vào các hoạt động của xã hội, của đất nước. Và như thế, Người đã cho thấy các mục tiêu dân chủ được chính nhân dân thực hiện bằng những phong trào thi đua yêu nước của họ sẽ liên tục xây đắp thành công những nấc thang trình độ dân chủ mới, với sự nỗ lực và phát triển ngày càng cao, rộng và chắc chắn của khối đại đoàn kết dân tộc. Đó chính là sự nghiệp giải phóng của chính bản thân nhân dân ở trình độ tự giác cao nhất của nhân dân. Từ đó, chúng ta càng hiểu sâu sắc hơn tư tưởng dân chủ của Chủ tịch Hồ Chí Minh khi Người viết rằng: Thực hành dân chủ là cái chìa khóa vạn năng có thể giải quyết mọi khó khăn"(10) và đồng thời cũng thấu hiểu hơn sự nhấn mạnh về “bổn phận của người dân Việt Nam, bất kỳ sĩ, nông, công, thương, binh; bất kỳ làm việc gì đều cần phải thi đua”(11) trong Lời kêu gọi thi đua ái quốc của Người cách đây 65 năm./.

_____________________
(1) Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1996, t. 9, tr. 198
(2) Hồ Chí Minh: Sđd, t. 5, tr. 698
(3) Hồ Chí Minh: Sđd, t. 5, tr. 551
(4) Hồ Chí Minh: Sđd, t. 9, tr 592
(5) Hồ Chí Minh: Sđd, t. 9, tr 591
(6) Hồ Chí Minh: Sđd, t. 5, tr. 698
(7) Hồ Chí Minh: Sđd, t. 4, tr. 9
(8) Hồ Chí Minh: Sđd, t. 5, tr. 244
(9) Hồ Chí Minh: Sđd, t. 6, tr. 495
(10) Hồ Chí Minh: Sđd, t.12, tr. 249
(11) Hồ Chí Minh: Sđd, t. 5, tr. 444

PGS, TS. Phạm Hồng Chương; ThS. Trần Văn Tàu Viện Hồ Chí Minh và các lãnh tụ - Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh; Đại học Phú Yên

VIDEO